सात रङमा सात कामना

तिहारको अन्तिम दिन भाइटीका आउँदा बजारमा सप्तरंगी टीकाका रङ देखिन थाल्छन्। दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सात रङको टीका लगाइदिने, मखमली र सयपत्रीका माला पहिर्‍याइदिने र मिठा परिकार खुवाउने चलन छ। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाइदिएर उपहार तथा दक्षिणा दिने गर्छन्। यसरी भाइटीका पारिवारिक स्नेह, आत्मीयता र आपसी सम्मानको पर्वका रूपमा मनाइन्छ।

भाइटीकामा लगाइने सप्तरंगी टीकाको आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ छ। सात रङले जीवनलाई रंगीन, सुखी र समृद्ध बनाउने कामनालाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, निरोगी जीवन र सफलताको कामना गर्दै निधारमा टीका लगाइदिन्छन्। सात रङजस्तै दाजुभाइको जीवन पनि अनेक खुसी र सफलताले भरियोस् भन्ने यसको भाव हो।

सात रङको अर्थ के हो ?

सप्तरंगी टीकामा प्रयोग हुने रङलाई विभिन्न अर्थ र प्रतीकसँग जोडेर व्याख्या गर्ने चलन छ। सामान्यतः सेतो रङलाई शान्ति र पवित्रता, रातोलाई साहस र सौभाग्य, पहेँलोलाई आध्यात्मिकता, हरियोलाई विकास र समृद्धि, नीलोलाई आरोग्य तथा यशसँग जोडिन्छ। बैजनी र कालो रङलाई पनि स्वतन्त्रता, प्रतिरोध वा नकारात्मक शक्तिविरुद्धको भावसँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ।

यद्यपि सातै रङको अर्थबारे सबै समुदाय र संस्कृतिविद्को एउटै व्याख्या छैन। कतिपयले यी रङलाई इन्द्रेणीका सात रङसँग जोड्छन् भने ज्योतिषीय मान्यताअनुसार सात ग्रहसँग सम्बन्धित मानेर पनि व्याख्या गरिन्छ। त्यसैले रङको अर्थलाई एउटै निश्चित र सर्वमान्य सूचीका रूपमा बुझ्नुभन्दा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक व्याख्याका रूपमा लिनु उपयुक्त हुन्छ।

ज्योतिषीय व्याख्यामा रातो रङ सूर्य, सेतो चन्द्रमा र शुक्र, कलेजी मङ्गल, पहेँलो बृहस्पति, नीलो शनि र हरियो बुधसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यसरी सात रङलाई ग्रहसँग जोडेर दाजुभाइको जीवनमा शुभ प्रभाव, आरोग्य र दीर्घायुको कामना गर्ने विश्वास रहेको पाइन्छ।

सप्तरंगी कि पञ्चरंगी ?

भाइटीकामा सात रङको टीका लगाउने चलन लोकप्रिय भए पनि शास्त्रीय मान्यताका विषयमा भने मतभिन्नता छ। धर्मशास्त्रविद् तथा नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका सदस्य प्रा.डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार शास्त्रीय मान्यतामा भाइटीकाका लागि रातो, सेतो, पहेँलो, हरियो र नीलो गरी पाँच रङको टीका उल्लेख छ। त्यसैले शास्त्रीय विधिअनुसार पञ्चरंगी टीका लगाउनुपर्ने उनको भनाइ छ।

तर अर्का संस्कृतिविद् डा. वासुदेवकृष्ण शास्त्रीले भने सात रङकै टीका लगाउने परम्पराको पक्षमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार सात रङ सूर्यका किरणमा देखिने सात रङसँग सम्बन्धित छन्। सेतो शान्ति, नीलो आरोग्य, कालो प्रतिरोध, पहेँलो आध्यात्मिकता, हरियो विकास, बैजनी स्वतन्त्रता र रातो साहसको प्रतीक मानिन्छ।

यसले भाइटीकामा पाँच वा सात रङ लगाउने भन्ने विषयमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक व्याख्या एकरूप छैन भन्ने देखाउँछ। व्यवहारमा भने सप्तरंगी टीका लगाउने चलन धेरै प्रचलित छ। पाँच रङको टीका लगाउने परम्परा पनि कायम छ। त्यसैले सप्तरंगी टीका नै सबैका लागि अनिवार्य शास्त्रीय विधि हो भन्न मिल्दैन।

यमराज र यमुनाको धार्मिक प्रसङ्ग

भाइटीकाको धार्मिक सम्बन्ध यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग जोडिएको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई घरमा निमन्त्रणा गरी सत्कार गरेकी थिइन्। उनले दाजुको पूजा गरी टीका लगाइदिएकी थिइन्। बहिनीको स्नेह र सत्कारबाट प्रसन्न यमराजले वरदान माग्न आग्रह गर्दा यमुनाले हरेक वर्ष यस दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीको भेटघाट तथा पूजा हुने परम्परा कायम रहोस् भन्ने कामना गरेको विश्वास छ।

यही प्रसङ्गका आधारमा भाइटीकालाई दाजुभाइको दीर्घायु र रक्षाको कामना गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ। भाइटीकाको पूजामा यमराज, यमुना, यमदूत, धर्मराज र अष्ट चिरञ्जीवीको पूजा गर्ने चलन पनि छ। मार्कण्डेय, अश्वत्थामा, बलि, व्यास, हनुमान, विभीषण, कृपाचार्य र परशुरामलाई अष्ट चिरञ्जीवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। यसरी पूजा गर्दा दाजुभाइलाई दीर्घायु, आरोग्य र सुख प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।

भाइटीकाको विधिमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको वरिपरि तेल र पानीको धारा लगाएर घेरा बनाउने चलन पनि छ। यसलाई दाजुभाइलाई अनिष्ट र मृत्युको भयबाट जोगाउने प्रतीकात्मक विधिका रूपमा लिइन्छ। त्यसपछि टीका र माला लगाइदिएर मिठा परिकार खुवाउने गरिन्छ।

माला, ओखर र सगुनको अर्थ

भाइटीकामा सप्तरंगी टीकासँगै मखमली, सयपत्री र गोदावरीका माला लगाइदिने चलन छ। मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले यसलाई दीर्घायुको प्रतीक मानिन्छ। दाजुभाइको जीवन पनि मखमली फूलजस्तै लामो र उज्यालो रहोस् भन्ने कामनासहित माला लगाइदिने विश्वास छ।

ओखर फुटाउने चलनलाई पनि भाइटीकाको महत्त्वपूर्ण विधि मानिन्छ। ओखरको कडा बोक्रा फुटाएर खराबी र अनिष्टलाई पर पन्छाउने प्रतीकात्मक अर्थ लगाइन्छ। ओखरलाई यमराजको प्रतीक मानेर फुटाउँदा दाजुभाइको जीवनबाट संकट र बाधा हट्ने धार्मिक विश्वास रहेको पाइन्छ।

दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई ओखर, कटुस, मरमसला, सेलरोटी, फिनी, अनर्सालगायतका परिकार खुवाउने गर्छन्। दाजुभाइले पनि आफ्नो गच्छेअनुसार दिदीबहिनीलाई कपडा, दक्षिणा र उपहार दिएर सम्मान प्रकट गर्छन्। यसले पर्वलाई पूजा र धार्मिक विधिमा मात्र सीमित नराखी पारिवारिक आत्मीयता साटासाट गर्ने अवसर पनि बनाएको छ।

समुदायअनुसार फरक परम्परा

भाइटीकाको विधि सबै समुदायमा एकै किसिमको छैन। नेवार समुदायमा यस दिनलाई ‘किजा पूजा’ भनिन्छ। नेवार भाषामा ‘किजा’ को अर्थ भाइ हो। यस दिन भाइलाई पूजा गरी सगुन दिने चलन छ। नेवार समुदायमा रातो र पहेँलो टीकामा अक्षता राखेर सगुन दिने परम्परा पनि छ। यसले भाइटीकाको मूल भाव एउटै भए पनि समुदायअनुसार विधि र सांस्कृतिक अभ्यास फरक हुन सक्छन् भन्ने देखाउँछ।

नेपालका विभिन्न समुदायमा भाइटीकाका क्रममा लगाइने टीकाको रङ, पूजा विधि र खानपानमा पनि भिन्नता पाइन्छ। कतिपय ठाउँमा पाँच रङको टीका लगाइन्छ भने कतिपय ठाउँमा सात रङको। कतै दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मात्र पूजा गर्छन् भने कतिपय परिवारमा दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाइदिने चलन छ।

रङभन्दा ठूलो स्नेहको सम्बन्ध

सप्तरंगी टीकाको आकर्षण यसको रङमा मात्रै छैन। सात रङले व्यक्त गर्ने शुभकामना, धार्मिक विश्वास र पारिवारिक सम्बन्ध यसको मूल महत्त्व हो। दाजुभाइको निधारमा टीका लगाइदिँदा दिदीबहिनीले व्यक्त गर्ने दीर्घायु र सुखको कामना तथा दाजुभाइले फर्काउने माया र सम्मानले यो पर्वलाई विशेष बनाउँछ।

समयसँगै टीका लगाउने सामग्री र विधिमा परिवर्तन आएको छ। पहिले फूल, पात र प्राकृतिक स्रोतबाट रङ तयार गर्ने चलन थियो। अहिले बजारमा तयार पारिएका विभिन्न रङका टीका पाइन्छन्। तर रङको स्रोत र विधि परिवर्तन भए पनि भाइटीकाको मूल भावना भने दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयता नै हो।

त्यसैले निधारमा लगाइने सप्तरंगी टीका केवल सात रङको मिश्रण होइन। यो सात रङमार्फत व्यक्त गरिने सात थरी शुभकामना र जीवनभर कायम रहोस् भन्ने पारिवारिक सम्बन्धको प्रतीक हो।