निधारमा टीका, मनभरि माया

विराटनगर ।  तिहारको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको आत्मीय सम्बन्ध, माया र सम्मान प्रकट गर्ने विशेष पर्व हो । वर्षभरि आ-आफ्नो काम र जिम्मेवारीमा व्यस्त रहने दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीलाई एकै ठाउँमा जुटाउने यो दिन पारिवारिक भेटघाट, आशीर्वाद र उपहार आदानप्रदानको अवसर पनि हो ।

भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन् । मखमली, सयपत्री र दुबोको माला पहिर्‍याउँछन् । मिठाइ, सेलरोटी, ओखर, मसला र अन्य परिकार खुवाउँछन् । कतिपयले दाजुभाइको शिरमा ढाका टोपी लगाइदिने चलन पनि छ । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाएर उपहार तथा दक्षिणा दिँदै सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन् ।

यो केवल टीका लगाउने र उपहार साटासाट गर्ने दिन होइन । यसमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु र सफलताको कामना गर्छन् भने दाजुभाइले दिदीबहिनीप्रति माया, सम्मान र साथको भावना व्यक्त गर्छन् । यही पारस्परिक स्नेह र सद्भावले भाइटीकालाई नेपाली समाजको महत्वपूर्ण पारिवारिक तथा सांस्कृतिक पर्व बनाएको छ ।

यमराज र यमुनाको धार्मिक प्रसङ्ग

भाइटीकासँग जोडिएको एउटा प्रचलित धार्मिक कथा यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित छ । पौराणिक मान्यताअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई घरमा निमन्त्रणा गरी पूजा, सत्कार र आतिथ्य गरेकी थिइन् । उनले दाजुको निधारमा टीका लगाइदिइन्, माला पहिर्‍याइदिइन् र मिठा परिकार खुवाइन् ।

यमराजले बहिनीको आतिथ्यबाट प्रसन्न भएर वरदान माग्न आग्रह गरे । यमुनाले दाजुभाइबीचको प्रेम र सम्बन्ध सधैँ कायम रहोस् तथा यस दिन दिदीबहिनीबाट टीका ग्रहण गर्ने दाजुभाइको सुख, समृद्धि र दीर्घायु होस् भन्ने कामना गरेको धार्मिक विश्वास छ ।

यसै प्रसङ्गसँग जोडेर भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको पूजा गरी टीका लगाउने परम्परा बसेको मानिन्छ । धार्मिक कथाको अर्को प्रचलित मान्यताअनुसार यमुनाले यमराजसँग दाजुभाइको निधारमा लगाइएको टीका र गलामा पहिर्‍याइएको माला नओइलाएसम्म उनीहरूको आयु सुरक्षित रहोस् भन्ने वरदान मागेकी थिइन् ।

यसैले भाइटीकामा लगाइने टीका, पहिर्‍याइने माला र गरिने पूजा दाजुभाइको दीर्घायु तथा कल्याणको कामनासँग जोडिएका छन् । यो कथालाई भाइटीकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक आधारका रूपमा लिने गरिन्छ ।

पूजाविधि र टीकाको धार्मिक मान्यता

भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले बिहानै नुहाइधुवाइ गरी पूजाको तयारी गर्छन् । घरमा पूजा गर्ने स्थान सफा गरी दाजुभाइका लागि मण्डप बनाइन्छ । पूजामा गणेश, यमराज, यमुना, चित्रगुप्त, अष्टचिरञ्जीवी तथा अन्य देवीदेवताको आराधना गर्ने परम्परा छ । पूजा विधि र सामग्री परिवार तथा समुदायअनुसार केही फरक हुन सक्छन् ।

दाजुभाइलाई निश्चित स्थानमा बसाएर वरिपरि तेल र पानीको घेरा लगाउने चलन छ । कतिपयले तामाको लोटामा तेल र पानी राखेर दाजुभाइको वरिपरि तीनपटक घुमाउँदै घेरा बनाउँछन् । यसलाई यमराज तथा नकारात्मक शक्तिको प्रभावबाट रक्षा गर्ने धार्मिक विश्वाससँग जोडिन्छ ।

त्यसपछि दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा टीका लगाइदिन्छन् । लोकप्रिय चलनमा रातो, पहेँलो, नीलो, हरियो, सेतो, सुन्तला र बैजनीलगायत सात रङको टीका लगाउने गरिन्छ । सप्तरङ्गी टीकालाई इन्द्रेणीका रङ, विविधता र जीवनका अनेक पक्षको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ ।

तर टीकाको रङबारे धार्मिक व्याख्यामा केही भिन्नता छ । प्रचलित चलनमा सात रङको टीका लोकप्रिय भए पनि केही धर्मशास्त्रीले शास्त्रीय परम्परामा रातो, सेतो, पहेँलो, हरियो र नीलो गरी पाँच रङको टीका उल्लेख भएको बताउने गरेका छन् । त्यसैले सप्तरङ्गी टीका नै सबै शास्त्रीय ग्रन्थमा अनिवार्य गरिएको छ भन्ने दाबी गर्नु उपयुक्त हुँदैन ।

टीकापछि दाजुभाइलाई माला पहिर्‍याइन्छ । मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले यसलाई दाजुभाइको दीर्घायु र सम्बन्धको स्थायित्वको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ । दुबो पनि सजिलै नसुक्ने र फैलिँदै जाने भएकाले दीर्घायु, निरन्तरता र समृद्धिको कामनासँग जोडिन्छ ।

ओखर फुटाउने चलन पनि भाइटीकाको महत्वपूर्ण पक्ष हो । कतिपय समुदायमा ओखरलाई यमराजको प्रतीक मानेर फुटाउने गरिन्छ । यसलाई मृत्यु र संकटबाट रक्षा गर्ने धार्मिक विश्वाससँग जोडिन्छ । पूजापछि दाजुभाइलाई सेलरोटी, मिठाइ, फलफूल, ओखर र विभिन्न मसलासहितका परिकार खुवाइन्छ ।

चेलीको हातबाट माइतीको शिरसम्म

भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई ढाका टोपी लगाइदिने चलन पनि नेपाली समाजमा विशेष अर्थ राख्छ । त्यो टोपी केवल पहिरन वा उपहार मात्र हुँदैन । त्यसमा एउटा मौन कामना लुकेको हुन्छ– माइतीको शिर सधैँ उच्च रहोस् ।

नेपाली समाजमा शिरलाई सम्मान, प्रतिष्ठा र आत्मसम्मानको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । त्यसैले दाजुभाइको शिरमा टोपी लगाइदिनुलाई उनीहरूको सुख, समृद्धि र प्रतिष्ठाको कामनासँग जोडेर हेरिन्छ । चेलीले माइतीको शिरमा टोपी सजाउँदा त्यसले तिम्रो जीवनमा मान, सम्मान र सफलता कायम रहोस् भन्ने भाव व्यक्त गर्छ ।

ढाका टोपी नेपाली पहिचानसँग जोडिएको मौलिक पहिरन हो । यसको बुट्टा, रङ र बनावटले नेपालीपनको छुट्टै चिनारी दिन्छ । दौरा–सुरुवालसँग होस् वा अन्य पोसाकसँग, ढाका टोपीले नेपाली सांस्कृतिक पहिचानको झल्को दिन्छ । त्यसैले भाइटीकामा दाजुभाइलाई ढाका टोपी उपहार दिनुलाई कपडा वा पहिरन दिनुमा मात्र सीमित गर्न मिल्दैन । यसमा माया, सम्मान र माइतीको उन्नतिको कामना पनि जोडिएको हुन्छ ।

समयसँगै उपहार दिने शैली फेरिएको छ । अहिले दाजुभाइलाई घडी, मोबाइल, जुत्ता, लत्ताकपडालगायत विभिन्न सामग्री दिने चलन बढेको छ । तर ढाका टोपीको सांस्कृतिक अर्थ भने फरक छ । यसले नेपाली पहिचान र चेलीको शुभकामनालाई एकैसाथ बोकेको हुन्छ ।

मखमली माला र नओइलाउने सम्बन्ध

भाइटीकामा मखमली फूलको माला विशेष महत्वका साथ प्रयोग गरिन्छ । मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले यसलाई दाजुभाइको दीर्घायु र दिदीबहिनीसँगको सम्बन्ध सधैँ टिकिरहोस् भन्ने कामनाको प्रतीक मानिन्छ । फूल ओइलाए पनि त्यसले दिएको शुभकामना र सम्बन्धको आत्मीयता नओइलाओस् भन्ने भाव यसमा जोडिएको छ ।

सयपत्री र दुबोको मालाले पनि पूजाको शोभा बढाउँछन् । फूल र दुबोको प्रयोग केवल सजावटका लागि मात्र नभई धार्मिक विश्वास र शुभकामनासँग सम्बन्धित छ । दिदीबहिनीले आफ्नै हातले माला उनेर दाजुभाइलाई पहिर्‍याउने चलनले यस पर्वलाई अझ आत्मीय बनाउँछ ।

माइती र चेलीको सम्बन्धको उत्सव

भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाइदिएपछि उनीहरूलाई मिठा परिकार खुवाउँछन् । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाएर उपहार दिन्छन् । कतिपय परिवारमा दाजुभाइ दिदीबहिनीको घरमा पुग्छन् भने कतिपय ठाउँमा दिदीबहिनी माइतीको घरमा पुगेर टीका लगाइदिन्छन् । दूरीका कारण भेट हुन नसक्नेहरू अहिले फोन तथा अन्य सञ्चार माध्यमबाट शुभकामना साटासाट गर्छन् ।

दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नभएकाहरूले पनि नजिकका आफन्त, साथी वा आफूले दाजुभाइ–दिदीबहिनी मानेका व्यक्तिसँग टीका लगाउने चलन छ । काठमाडौंको रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिर पनि भाइटीकाका दिन दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी नभएकाहरूका लागि खुला गरिन्छ । यसले भाइटीकाको भावना र सम्बन्ध रगतको नातामा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ ।

भाइटीकाको अर्को सुन्दर पक्ष भनेको यसले टाढिएका सम्बन्धलाई नजिक ल्याउनु हो । वर्षौँदेखि भेट नभएका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी पनि यही अवसरमा भेट्ने प्रयास गर्छन् । घरपरिवारका सदस्य भेला हुन्छन्, पुराना सम्झना साट्छन् र बाल्यकालका दिन सम्झिन्छन् । कुनै समय एउटै आँगनमा खेलेका दाजुभाइ–दिदीबहिनीका लागि यो दिन फेरि एकपटक बाल्यकालमा फर्किएजस्तै हुन्छ ।

परम्पराभन्दा माथि सम्बन्धको भावना

भाइटीकाको धार्मिक विधि, टीकाका रङ, माला, ओखर, ढाका टोपी र उपहारका आ-आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ छन् । तर यी सबैको केन्द्रमा दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको माया, विश्वास र आत्मीयता छ ।

चेलीले दाजुभाइको निधारमा टीका लगाउँदा उनको मनमा सुखी र दीर्घ जीवनको कामना हुन्छ । दाजुभाइले दिदीबहिनीबाट टीका ग्रहण गर्दा उनीहरूको माया र आशीर्वाद पाउँछन् । उपहारको मूल्यभन्दा त्यसमा जोडिएको भावना ठूलो हुन्छ ।

ढाका टोपी लगाइदिँदा माइतीको शिर उच्च रहोस् भन्ने कामना होस् वा मखमली माला पहिर्‍याउँदा सम्बन्ध नओइलाओस् भन्ने विश्वास, भाइटीकाका हरेक परम्पराले एउटा आत्मीय सन्देश बोकेका छन् । यही कारण भाइटीका केवल धार्मिक विधि पूरा गर्ने दिन होइन, परिवार, संस्कार र सम्बन्धलाई फेरि एकपटक सम्झने अवसर पनि हो ।

दिदीबहिनीको हातबाट निधारमा सजिने टीका र शिरमा ढल्किने टोपीले अन्ततः एउटै कामना व्यक्त गर्छन्- दाजुभाइको जीवन सधैँ उज्यालो रहोस्, शिर उच्च रहोस् र दाजुभाइ-दिदीबहिनीबीचको माया कहिल्यै नओइलाओस् ।