भाइटीकाः यस्तो छ विधि र परम्परा

तिहार अर्थात् यमपञ्चकको  अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन पर्ने यस पर्वमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्य, सुख र समृद्धिको कामना गर्दै पूजा गर्छन्। निधारमा सप्तरंगी वा पञ्चरंगी टीका लगाइदिने, फूलका माला पहिर्‍याउने र मिठा परिकार खुवाउने चलन छ।

भाइटीका केवल टीका लगाउने दिन मात्र होइन, दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो। टाढा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीसमेत सकेसम्म एकै ठाउँमा भेला भएर यो पर्व मनाउने गर्छन्।

भाइटीकाको धार्मिक पृष्ठभूमि

भाइटीकाको सम्बन्ध यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग जोडिएको धार्मिक प्रसङ्गमा आधारित छ। पौराणिक मान्यताअनुसार सूर्यका सन्तान यमराज र यमुना दाजुबहिनी हुन्। यमराज यमलोकमा र यमुना पृथ्वीमा बस्थिन्। एकपटक यमराज आफ्नी बहिनी यमुनालाई भेट्न पृथ्वीमा आएको र यमुनाले पाँच दिनसम्म दाजुको विशेष सत्कार गरेको धार्मिक कथा प्रचलित छ।

दाजुको सत्कारपछि यमुनाले हरेक वर्ष यसरी नै भेटघाट गर्न पाउने वरदान मागेको र यमराजले त्यसलाई स्वीकार गरेको विश्वास गरिन्छ। यही प्रसङ्गसँग जोडेर यमपञ्चकमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको पूजा गर्ने र भाइटीका लगाउने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।

यस दिन यमराज, यमुना, धर्मराज, चित्रगुप्त तथा अष्ट चिरञ्जीवीको पूजा गर्ने चलन छ। मार्कण्डेय, अश्वत्थामा, बलि, व्यास, हनुमान, विभीषण, कृपाचार्य र परशुरामलाई अष्ट चिरञ्जीवीका रूपमा स्मरण गरिन्छ। उनीहरूको पूजा गर्दा दाजुभाइलाई दीर्घायु र आरोग्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।

भाइटीकाका लागि चाहिने सामग्री

भाइटीकाको तयारीमा दिदीबहिनी र दाजुभाइ दुवै जुट्छन्। पूजाका लागि दियो, कलश, गणेशको प्रतिमा वा तस्बिर, धूप, बत्ती, फूल, अक्षता, चन्दन, अबिर, तोरीको तेल, पानी, दूबो, लावा, ओखर र बिमिरो आवश्यक पर्छन्। टीकाका लागि रातो, सेतो, पहेँलो, हरियो, नीलो लगायतका रङ तयार गरिन्छ। कतिपयले पाँच रङ र कतिपयले सात रङ प्रयोग गर्छन्।

त्यस्तै मखमली, सयपत्री र गोदावरीका माला, दही, कटुस, मसला, फलफूल, मिठाई, सेलरोटी तथा अन्य परिकार पनि तयार गरिन्छ। दाजुभाइलाई लगाइदिने ढाका टोपी, कपडा वा अन्य उपहार र दिदीबहिनीलाई दिने दक्षिणा तथा उपहारको पनि व्यवस्था गरिन्छ।

पूजा सामग्रीको सूची र प्रयोग गर्ने विधि परिवार, क्षेत्र तथा परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ। त्यसैले सबै ठाउँमा एउटै सामग्री अनिवार्य हुन्छ भन्ने छैन।

पूजा गर्ने विधि

भाइटीकाका दिन बिहान स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेपछि पूजा सुरु गर्ने चलन छ। सबैभन्दा पहिले दियो, कलश र गणेशको स्थापना गरी पूजा गरिन्छ। त्यसपछि इष्टदेवता, कुलदेवता तथा अष्ट चिरञ्जीवीको स्मरण गर्दै दाजुभाइको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गरिन्छ।

पूजामा बिमिरो र ओखरलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। धूप, दीप र नैवेद्य अर्पण गरी यी सामग्रीको पूजा गरिन्छ। त्यसपछि दाजुभाइलाई पूजा गर्ने स्थानमा राखेर वरिपरि तोरीको तेल र पानीको धारा लगाउने चलन छ। कतिपय ठाउँमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको आसन वरिपरि तेल र पानीका सात घेरा लगाउँछन्। यसलाई दाजुभाइलाई अनिष्टबाट जोगाउने र दीर्घायुको कामना गर्ने प्रतीकात्मक विधि मानिन्छ।

त्यसपछि फूल, अक्षता, चन्दन र लावाले पूजा गरी दाजुभाइको शिरमा तेल लगाइदिने गरिन्छ। कतिपय परिवारमा दही खुवाएर सगुन दिने चलन छ। त्यसपछि निधारमा सप्तरंगी वा पञ्चरंगी टीका लगाइदिएर मखमली, सयपत्री वा गोदावरीका माला पहिर्‍याइन्छ।

टीका लगाइसकेपछि दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मिठा परिकार, फलफूल र सगुन दिन्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई दक्षिणा, कपडा तथा उपहार दिएर सम्मान प्रकट गर्छन्। कतिपय परिवारमा दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाइदिने चलन छ।

ओखर, बिमिरो र फूलमालाको महत्त्व

भाइटीकामा ओखर र बिमिरोको प्रयोगलाई विशेष अर्थका साथ हेरिन्छ। पूजा गरेर ढोकामा ओखर राख्ने र फुटाउने चलन छ। यसलाई दाजुभाइको जीवनमा आइपर्न सक्ने बाधा र अनिष्ट हटाउने प्रतीकात्मक विधिका रूपमा बुझिन्छ। बिमिरोलाई पनि पूजा सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

फूलका मालामध्ये मखमलीको विशेष महत्त्व छ। मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले दाजुभाइको आयु पनि लामो र जीवन सधैँ उज्यालो रहोस् भन्ने कामनासहित माला लगाइदिने विश्वास छ। सयपत्री र गोदावरीका माला पनि प्रयोग गरिन्छन्। दूबोको माला लगाउने चलनसमेत कतिपय ठाउँमा पाइन्छ। दूबोलाई लामो आयु र निरन्तरताको प्रतीक मानिन्छ।

सप्तरंगी कि पञ्चरंगी टीका ?

भाइटीकामा सात रङको टीका लगाउने चलन बढी चर्चित भए पनि शास्त्रीय विधिमा पाँच रङको टीकाको उल्लेख रहेको धर्मशास्त्रविद्हरू बताउँछन्। रातो, सेतो, पहेँलो, हरियो र नीलो गरी पाँच रङको टीका लगाउने परम्परालाई शास्त्रीय मान्ने मत छ। तर विभिन्न स्थानमा सात रङको टीका लगाउने चलन पनि लामो समयदेखि प्रचलित छ।

सात रङलाई इन्द्रेणीका रङसँग जोडेर जीवनका विविध खुसी, आशा र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। रङअनुसार शान्ति, साहस, सौभाग्य, विकास र आरोग्यको कामना गर्ने जनविश्वास पनि छ। यद्यपि सातै रङको अर्थबारे सबै समुदायमा एउटै व्याख्या छैन। त्यसैले पाँच वा सात रङमध्ये कुन लगाउने भन्ने कुरा परिवार र स्थानीय परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ।

समुदायअनुसार फरक परम्परा

नेपालका विभिन्न समुदायमा भाइटीका मनाउने विधिमा केही भिन्नता पाइन्छ। नेवार समुदायमा यस दिनलाई ‘किजा पूजा’ भनिन्छ। नेवार भाषामा ‘किजा’ को अर्थ भाइ हो। यस दिन भाइलाई विशेष पूजा गरी सगुन दिने र विभिन्न परिकार खुवाउने चलन छ। नेवार समुदायको पूजा विधिमा मण्डप बनाउने, तेलको घेरा लगाउने तथा विशेष प्रकारका खानेकुरा अर्पण गर्ने परम्परा पनि छ।

अन्य समुदायमा पनि टीकाको रङ, पूजा सामग्री, माला र सगुन दिने तरिकामा स्थानीय चलनअनुसार फरकपन पाइन्छ। कतै सप्तरंगी टीका लगाइन्छ भने कतै पञ्चरंगी। कतिपय ठाउँमा दाजुभाइलाई मात्रै टीका लगाउने चलन छ भने केही परिवारमा दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाइदिन्छन्।

आत्मीयता र सम्बन्धको पर्व

भाइटीकामा गरिने पूजा र प्रयोग हुने सामग्रीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ भए पनि यसको मूल भावना दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयता हो। टीका, माला र सगुनमार्फत दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुख, शान्ति र दीर्घायुको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि उपहार र सम्मानमार्फत दिदीबहिनीप्रतिको माया व्यक्त गर्छन्।

परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने, टाढिएका सम्बन्धलाई नजिक ल्याउने र आपसी सद्भाव बलियो बनाउने अवसर भएकाले भाइटीकाको सामाजिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ। समयसँगै पूजा सामग्री र मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको स्नेह र शुभकामना साटासाट गर्ने परम्परा भने आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ।