देउसीको भाका, संस्कृतिको विरासत

तिहारको माहोलसँगै गाउँघर र सहरका टोलमा एउटा परिचित आवाज गुञ्जिन थाल्छ– ‘भन भन भाइ हो, देउसिरे !’ एक जनाले भट्याउने र समूहका अरूले एकै स्वरमा ‘देउसिरे’ भन्ने लयले घरआँगनमा छुट्टै रौनक थप्छ । मादल, खैँजडी, झ्याली र मुजुराको तालमा गीत गाउँदै, नाच्दै घरघर पुग्ने यो परम्परा तिहारको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ ।

देउसी खेल्नु केवल मनोरञ्जन वा दक्षिणा संकलन गर्नु मात्र होइन । यसमा लोकगीत, सामूहिक सहभागिता, घरधनीलाई दिइने शुभकामना र आशीर्वाद तथा गाउँटोलबीचको सम्बन्ध जोडिएको हुन्छ । देउसी खेल्ने टोली घरमा पुगेपछि सुरुमा भाका हाल्छ । एक जनाले गीतको हरफ भट्याउँछ भने अरूले सामूहिक रूपमा ‘देउसिरे’ भन्दै साथ दिन्छन् । कतिपय ठाउँमा गीतसँगै नाच पनि प्रस्तुत गरिन्छ ।

बलिराजासँग जोडिएको जनविश्वास

देउसीको उत्पत्तिबारे विभिन्न धार्मिक कथा र जनश्रुति प्रचलित छन् । तीमध्ये राजा बलिसँग जोडिएको प्रसंग बढी सुनिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार राजा बलि दानशील र सत्यवादी थिए । भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिएर उनीसँग तीन पाउ जमिन मागे । बलिले दान दिने वचन दिएपछि वामनले दुई पाइलामै पृथ्वी र आकाश ढाके । तेस्रो पाइला राख्ने ठाउँ नहुँदा बलिले आफ्नो शिर अर्पण गरे ।

यसै प्रसंगसँग जोडेर देउसीका भाकामा ‘हामी त्यसै आएका होइनौँ, बलिराजाले पठाएका’ भन्ने हरफ गाइन्छ । देउसी खेल्ने टोलीले आफूहरू बलिराजाको आदेशमा आएको भन्दै घरधनीसँग दान माग्ने भाव गीतमा व्यक्त गर्छन् । तर देउसी खेल्ने परम्परा यही घटनाबाट सुरु भएको हो भन्ने ऐतिहासिक प्रमाण भने स्पष्ट छैन । यसको उत्पत्तिबारे फरक–फरक व्याख्या पाइन्छन् ।

देउसी शब्दको उत्पत्तिबारे पनि विभिन्न मत छन् । कसैले यसलाई ‘देवश्री’ वा ‘देव आशिष्’सँग जोड्छन् भने कसैले ‘देऊ’ र ‘सेल’ जस्ता शब्दबाट विकसित भएको मान्छन् । यी व्याख्यालाई स्थापित भाषिक निष्कर्षभन्दा पनि प्रचलित मान्यता र लोकव्याख्याका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ ।

गीतमा आशिष्, ठट्टा र सामाजिक सन्देश

देउसीका गीतमा घरधनीको प्रशंसा, परिवारको सुखसमृद्धिको कामना र शुभकामना व्यक्त गरिन्छ । घरको आँगन, बाटो, परिवारका सदस्य र उनीहरूको आतिथ्यलाई गीतमा समेटेर भट्याउने चलन छ । कतिपय गीतमा हास्यव्यङ्ग्य र ठट्टा पनि मिसिएको हुन्छ । घरधनीलाई खुसी पार्ने गरी गीत गाउने र अन्त्यमा आशिष् दिने परम्पराले देउसीलाई अझ रोचक बनाउँछ ।

देउसी खेल्ने टोलीले गीत गाइसकेपछि घरधनीले चामल, सेलरोटी, फलफूल, मिठाई वा दक्षिणा दिने चलन छ । पहिले गाउँघरमा घरमा उपलब्ध अन्न, फलफूल र परिकार दिने गरिन्थ्यो । अहिले नगद, मिठाई र अन्य सामग्री दिने चलन बढेको छ । टोलीले दान वा दक्षिणा ग्रहण गरेपछि घरधनीलाई धन्यवाद र शुभकामना दिँदै अर्को घरतर्फ लाग्छ ।

देउसीका भाकामा स्थानीय जीवनशैली, सामाजिक सम्बन्ध र समयअनुसारका विषय पनि समेटिन्छन् । कतिपय समूहले गाउँका बाटो, खेतबारी, स्थानीय व्यक्तित्व वा सामाजिक घटनालाई गीतमा जोड्छन् । यसरी देउसी लोकजीवनको कथा सुनाउने माध्यम पनि बनेको छ ।

देउसी र भैलोको आआफ्नै चलन

देउसी र भैलो एउटै परम्पराका दुई नामजस्ता सुनिए पनि तिनको चलन ठाउँअनुसार फरक छ । धेरै ठाउँमा लक्ष्मीपूजाको साँझ महिलाले भैलो खेल्ने र त्यसको भोलिपल्ट पुरुषले देउसी खेल्ने परम्परा छ । तर यो विभाजन सबै समुदाय र क्षेत्रमा समान छैन । अहिले महिला, पुरुष तथा बालबालिका सबै मिसिएर देउसी–भैलो खेल्ने चलन बढेको छ ।

कर्णाली क्षेत्रमा प्रचलित भैलोका भाका र प्रस्तुतिशैली अन्य क्षेत्रको देउसीभन्दा फरक छन् । त्यहाँका भैलो गीतमा स्थानीय इतिहास, भूगोल, उत्पादन र सामाजिक जीवनका कथा पनि समेटिन्छन् । त्यसैले देउसी–भैलोको एउटै निश्चित ढाँचा वा भाका मात्र हुन्छ भन्न मिल्दैन । ठाउँ, समुदाय र पुस्ताअनुसार यसका शब्द, लय र प्रस्तुतिमा विविधता पाइन्छ ।

बदलिँदो शैली, जोगाउनुपर्ने मौलिकता

समयसँगै देउसी खेल्ने शैली पनि फेरिएको छ । पहिले मादल, खैँजडी, झ्याली, मुजुरा र बाँसुरीजस्ता बाजाको तालमा समूहले आफैँ गीत गाउने र नाच्ने गर्थे । अहिले कतिपय टोलीले ध्वनि प्रणालीबाट आधुनिक गीत बजाएर त्यसैको तालमा नाच्ने गरेका छन् । पप, र्‍याप र चलचित्रका गीत पनि देउसी–भैलोमा मिसिन थालेका छन् ।

यसले नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गरेको छ । तर कतिपय अवस्थामा परम्परागत भाका, भट्याइ र लोकबाजाको प्रयोग घट्दै गएको छ । मौलिक गीत र स्थानीय भाषाका भाका हराउँदै जानु सांस्कृतिक निरन्तरताका दृष्टिले चिन्ताको विषय हुन सक्छ । नयाँ शैली अपनाउँदा पनि पुराना गीत, बाजा र भट्याउने परम्परालाई जोगाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।

अहिले देउसी खेल्ने समूहले सामाजिक कामका लागि रकम संकलन गर्ने चलन पनि बढेको छ । विद्यालय, बाटो, सामुदायिक भवन निर्माण, विपद् प्रभावितलाई सहयोग तथा अन्य सामाजिक कामका लागि देउसी खेलिन्छ । यसले परम्परालाई मनोरञ्जनमा मात्र सीमित नराखी सामुदायिक सहयोगसँग पनि जोडेको छ ।

देउसीको वास्तविक सुन्दरता घरघर पुगेर गीत गाउनु, सबैलाई सहभागी गराउनु र आपसी सद्भाव बाँड्नुमा छ । दक्षिणा कति उठ्यो भन्नेभन्दा पनि गीत, नाच, आशिष् र भेटघाटले दिने खुसी यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्परालाई नयाँ पुस्ताले आफ्नो शैलीमा अघि बढाउँदा पनि यसको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन सके तिहारको यो रौनक अझ जीवन्त रहनेछ ।