तिहारको उज्यालो बनाउने हातलाई आफ्नै भविष्यको चिन्ता

रंगेली । तिहारमा हरेक घरको आँगन र देहलीमा माटाका दियो बल्छन् । लक्ष्मीपूजाको रात झिलिमिली बत्ती र दियोले घर उज्यालो बनाउँछन् । तर ती दियो बनाउने हातहरूको आफ्नै जीवनमा भने अभावको अँध्यारो हट्न सकेको छैन । पुस्तौँदेखि माटोसँग खेल्दै अरूको घरमा उज्यालो पुर्‍याउँदै आएका कुमाले समुदाय यतिबेला आफ्नो पेसा र भविष्य जोगाउने संघर्षमा छन् ।

तिहार र छठ पर्व नजिकिएसँगै मोरङको रंगेली नगरपालिका–५ आमगाछीका कुमाले परिवारलाई माटाका सामग्री बनाउने चटारो छ । घरका बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैजना उत्पादनमा जुटेका छन् । कसैले माटो मुछिरहेका छन्, कसैले दियो र घैलालाई आकार दिइरहेका छन् त कसैले घाममा सुकाइएका सामग्रीलाई आगोमा पकाउने तयारी गरिरहेका छन् ।

रंगेलीको आमगाछी र सुनवर्षी नगरपालिका–९ कदमगाछीमा बसोबास गर्ने पण्डित समुदायका करिब ५० देखि ६० परिवारको मुख्य पेसा नै माटोका भाँडा बनाउनु हो । उनीहरूका लागि तिहार र छठ पर्व आम्दानीको महत्वपूर्ण अवसर पनि हो । वर्षभरि जेनतेन चल्ने व्यवसायमा यही समयमा केही बढी कारोबार हुने आशा उनीहरूले राखेका हुन्छन् ।

तर, पर्वको चहलपहलसँगै उनीहरूको मनमा उत्साहभन्दा बढी चिन्ता देखिन थालेको छ । बजारमा विद्युतीय बत्ती र प्लास्टिकका सामग्रीको प्रयोग बढ्दै जाँदा माटोका उत्पादनको माग खुम्चिँदै गएको छ । मिहिनेत र लागत बढे पनि त्यसअनुसारको मूल्य नपाउँदा पुर्ख्यौली पेसा धान्नै कठिन हुन थालेको स्थानीय वीरेन पण्डित बताउँछन् ।

उनका अनुसार २० वर्षअघिसम्म माटोका भाँडा बनाएर परिवारको खर्च सहजै धान्न सकिन्थ्यो । अहिले भने बजारको अवस्था फेरिएको छ । उपभोक्ताको रोजाइ बदलिएको छ । माटोका सामग्री किन्नेको संख्या घट्दै गएको छ । पेसा छाडेर अर्को काम गर्न सक्ने अवस्था नभएकाले पुरानै कामलाई निरन्तरता दिइरहेको उनको भनाइ छ ।

स्थानीय सुरेन पण्डितको अनुभव पनि उस्तै छ । १५ वर्षअघिसम्म माटाका सामग्री बिक्री गरेर राम्रो आम्दानी हुने गरेको उनी सम्झन्छन् । अहिले भने परिवारको सामान्य खर्च चलाउनसमेत मुस्किल हुन थालेको छ । पुर्खाले सिकाएको सिप भएकाले काम छाड्न मन नलागे पनि मिहिनेतअनुसारको प्रतिफल नपाउँदा निराशा बढेको उनी बताउँछन् ।

कुमालेहरूको उत्पादन प्रक्रिया पनि कम चुनौतीपूर्ण छैन । उनीहरूले चिम्टाइलो माटोबाट दियो, घैला, कोसिया, कुहा, मटकुरी, खुत्रुके, हात्ती, ढकना र दलियालगायतका सामग्री बनाउँछन् । माटोको व्यवस्थापनदेखि सामग्रीलाई आकार दिने, सुकाउने र पकाउनेसम्म लामो प्रक्रिया पार गर्नुपर्छ ।

पहिले माटो मुछेर आवश्यक आकार दिइन्छ । त्यसपछि दिनभरि घाममा सुकाउनुपर्छ । सुकिसकेपछि दाउरा र परालको सहायताले २४ देखि ७२ घण्टासम्म आगोमा पकाएपछि मात्रै सामग्री बिक्रीका लागि तयार हुन्छन् । स्थानीय वीरेन्द्र पण्डितका अनुसार यो काममा समय, श्रम र खर्च तीनै कुरा उत्तिकै लाग्छन् ।

माटो, दाउरा र पराल खरिदमै ठूलो रकम खर्च हुने गरेको कुमालेहरू बताउँछन् । तयार भएका सामग्री रंगेली, कर्सिया, दोहमाना र डाइनियालगायतका बजारमा पुर्‍याएर बिक्री गरिन्छ । तिहारमा दियो र घैलाको माग बढी हुने भए पनि उत्पादनको लागतअनुसार मूल्य पाउन सकेका छैनन् । अहिले उनीहरूले दियो प्रतिसय ६० रुपैयाँका दरले बिक्री गर्दै आएका छन् । तर, उपभोक्ताले स्थानीय उत्पादनलाई समेत सस्तोमा किन्न खोज्दा उचित मूल्य पाउन नसकेको उनीहरूको गुनासो छ ।

आर्थिक समस्यासँगै कुमाले समुदायलाई आफ्नो सिप र पेसा नै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण नहुने चिन्ताले पनि सताउन थालेको छ । बालबालिका र युवाहरू माटोका भाँडा बनाउने काममा भविष्य देख्न छाडेका छन् । कम आम्दानी, बढी श्रम र बजारको अनिश्चितताका कारण उनीहरू वैकल्पिक पेसातर्फ आकर्षित हुन थालेका छन् । यसले पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मौलिक सिप हराउने जोखिम बढाएको छ ।

स्थानीय तहबाट भएका केही प्रयासले भने आशा जगाएको छ । रंगेली नगरपालिकाले कुमाले समुदायको पेसालाई सहज र आधुनिक बनाउन विद्युतीय उपकरण उपलब्ध गराएको छ । तत्कालीन उपमेयर भुमा पराजुलीको पहलमा भक्तपुरबाट माटाका भाँडा बनाउने विद्युतीय उपकरण ल्याएर केही परिवारलाई वितरण गरिएको थियो । माटोको अभाव हुन नदिन नगरपालिकाले गाउँकै अन्य परिवारका लागि ६ कठ्ठा जग्गा खरिद गरेर उपलब्ध गराएको पराजुलीले बताएकी छन् ।

तर, रंगेलीमा केही सहयोग पुगे पनि छिमेकी सुनवर्षी नगरपालिका–९ कदमगाछीका कुमाले परिवार भने स्थानीय सरकारबाट आवश्यक सहयोग नपाएको गुनासो गर्छन् । एउटै पेसामा आश्रित समुदाय भए पनि पालिकाअनुसार संरक्षण र सहयोगको अवस्था फरक देखिएको छ ।

कुमाले समुदायको समस्या उत्पादनमा मात्रै सीमित छैन । उनीहरूलाई कच्चा पदार्थको सहज उपलब्धता, आधुनिक उपकरण, उत्पादनको उचित मूल्य र बजारको सुनिश्चितता चाहिएको छ । स्थानीय उत्पादनलाई प्रवर्धन गर्ने नीति र उपभोक्तामा माटाका सामग्री प्रयोग गर्ने चेतना बढाउन सके मात्रै यो पेसाले निरन्तरता पाउन सक्छ ।

तिहारमा माटाका दियो बाल्नु धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको विषय हो । तर, दियो बालेर मात्रै परम्परा जोगिँदैन, त्यसलाई बनाउने हातको संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक रहेको सरोकारवाला बताउँछन् । तिहारमा लक्ष्मीको स्वागतका लागि घरघरमा दियो बालिरहँदा ती दियो बनाउने कुमाले परिवारको जीवनमा पनि उज्यालो पुर्‍याउने जिम्मेवारी समाज र स्थानीय सरकारको हो । समयमै संरक्षण र प्रवर्धनका ठोस कदम चालिएनन् भने कुनै दिन तिहारमा माटोका दियो खोज्दा पनि नपाइने अवस्था आउन सक्ने चिन्ता स्थानीयको छ ।