मदरल्याण्डमा लोकतान्त्रिक अभ्यास : जनमतबाट चित्रकलाका विजेता छनोट

विराटनगर । ७६ औँ प्रजातन्त्र दिवसका अवसरमा विराटनगर महानगरपालिका–४ स्थित मदरल्याण्ड एकेडेमी स्कुलले बिहीबार आयोजना गरेको ‘मदरल्याण्ड चित्रकला प्रतियोगिता’ यस वर्ष सिर्जनात्मक कार्यक्रम मात्र रहेन । विद्यालयमै लोकतान्त्रिक अभ्यास गराइएको एउटा उदाहरणीय प्रयोग बन्यो ।

कक्षाकोठाभित्र सीमित रहने कला प्रतिस्पर्धालाई विद्यालयले मतदान प्रणालीसँग जोड्दै प्रजातन्त्रको मर्मलाई व्यवहारमै देखाउने प्रयास गरेको हो । विद्यालय प्रशासनले यसलाई ‘नौलो अभ्यास’ भनेको छ । चित्रकलाजस्तो रचनात्मक विधालाई मतदाता, मतपेटिका र मतगणनाको प्रक्रियासँग जोडेर विद्यार्थीलाई लोकतन्त्र पाठ्यपुस्तकको अध्याय मात्रै नभएर अभ्यासमार्फत बुझिने प्रणाली हो भन्ने सन्देश दिन खोजिएको छ ।

कार्यक्रमले विद्यार्थी, अभिभावक र शिक्षकलाई एउटै लोकतान्त्रिक मञ्चमा उभ्याएको देखियो । विद्यालयका प्रिन्सिपल मोहन बुढाथोकीका अनुसार प्रतियोगिताको उद्देश्य पुरस्कार वितरणमा सीमित थिएन । विद्यालय शिक्षा कक्षाकोठामा मात्र सीमित हुन नहुने सन्देश दिन तथा विद्यार्थीलाई सामाजिक उत्तरदायित्व, सहभागिता, नेतृत्व र संवादको संस्कार सिकाउन चित्रकला प्रतियोगितालाई मतदान प्रक्रियासँग जोडिएको उनले बताए ।

‘विद्यार्थीलाई चुनाव, मतदाता, मतगणना र नतिजा सार्वजनिक गर्ने प्रक्रियाका बारेमा व्यावहारिक जानकारी दिनु हाम्रो उद्देश्य थियो,’ बुढाथोकीले भने । प्रतिस्पर्धामा कक्षा १ देखि कक्षा १० सम्मका ६६ जना विद्यार्थी सहभागी भएका थिए । प्रारम्भिक चरणमा आन्तरिक छनोट गरिएको थियो । त्यसपछि छनोट भएका चित्रहरू विद्यालय परिसरमा सार्वजनिक प्रदर्शनीका रूपमा राखियो । प्रदर्शनीमा आएका अभिभावक र आगन्तुकलाई आफ्नो मन परेको चित्रका लागि मतदान गर्न दिइयो । चित्र मन पराउने अभिभावकले सो चित्र बनाउने विद्यार्थीलाई मत दिएका थिए ।

विद्यालयले १८ वर्ष उमेर पूरा गरेका नेपाली नागरिकले मात्रै मतदान गर्न पाउने व्यवस्था मिलाएको थियो । मतदान प्रक्रिया बिहान ११ बजेदेखि दिउँसो २ बजेसम्म सञ्चालन गरिएको थियो । विद्यालय परिसरमै मतदाताको पहिचान, मतपत्र वितरण र मतपेटिकामा मत खसाल्ने व्यवस्था गरिएको थियो । उपस्थित अभिभावक तथा आगन्तुकले लोकतान्त्रिक अभ्यासको अनुभूति गर्दै आफ्नो मत दिएका थिए ।

मतदानका क्रममा कुल ३ हजार ६ सय ८३ मत खसेको विद्यालयले जनाएको छ । तीमध्ये १७ मत बदर भएका थिए । बदर मतको कारण तोकिएको सीमाभन्दा बाहिर चिन्ह लगाउनु वा एक जनाले अनुमति दिइएकोभन्दा बढी व्यक्तिलाई मतदान गर्नु रहेको विद्यालय प्रशासनले जानकारी दिएको छ । यस प्रतियोगितामा एक मतदाताले बढीमा चार जनासम्मलाई मत दिन पाउने व्यवस्था गरिएको थियो । विद्यालयका अनुसार यो प्रावधानले प्रतिस्पर्धामा रहेका प्रतिभालाई तुलनात्मक रूपमा समान अवसर दिन सहयोग पुर्‍याएको थियो ।

मतदानका क्रममा विद्यालय परिसर उत्साहपूर्ण देखिन्थ्यो । प्रतिस्पर्धामा रहेका विद्यार्थीहरु अभिभावकलाई नमस्कार गर्दै आफ्ना चित्रबारे जानकारी दिन र समर्थन माग्न सक्रिय देखिएका थिए । यसले विद्यार्थीमा आत्मविश्वास र सार्वजनिक प्रस्तुतिको क्षमता विकास गर्न सघाएको शिक्षकहरूको भनाइ छ ।

नतिजाअनुसार कक्षा ७ मा अध्ययनरत रिदम गौतम २ सय ३५ मत प्राप्त गर्दै प्रथम भएका छन् । उनले १० हजार रुपैयाँ नगद पुरस्कार प्राप्त गरे । १ सय ६७ मतसहित द्वितीय भएकी कक्षा ६ मा अध्ययनरत कृतिमा बुढाथोकीले ६ हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाइन् । कक्षा ३ की गरिमा पाण्डे १ सय ५६ मतका साथ तृतीय हुँदा ४ हजार रुपैयाँ प्राप्त गरिन् । कक्षा ७ का संकल्प चौधरीले १ सय ५४ मतसहित सान्त्वना स्थान हासिल गरेर २ हजार रुपैयाँ नगद पुरस्कार पाए ।

शीर्ष चार जनाबीच मतान्तर न्यून रहेको र प्रतिस्पर्धा कडा रहेको परिणामले देखाएको छ । विजेता विद्यार्थीलाई कार्यक्रम संयोजक मुस्कान थापा, चित्रकला प्रशिक्षक विशाल साह र विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष गीता गौतमलगायत शिक्षकहरूले पुरस्कार वितरण गरेका थिए । कार्यक्रमकै क्रममा प्रजातन्त्र दिवसको ऐतिहासिक महत्वबारे जानकारी गराइएको थियो भने सहिदहरूप्रति सम्मान व्यक्त गरिएको थियो ।

विद्यालयले चित्रकलाका विजेता छनोटमा लोकतान्त्रिक प्रक्रिया अपनाउनुको कारण पनि यही ऐतिहासिक सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु रहेको जनाएको छ । कार्यक्रमको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष अभिभावकको सक्रिय सहभागिता हो । सामान्यतया विद्यालयका सिर्जनात्मक कार्यक्रमहरूमा अभिभावक दर्शकको भूमिकामा सीमित हुने गरेका छन् ।

तर, यसपटक उनीहरूलाई प्रत्यक्ष मतदाता बनाइएको थियो । यसले अभिभावकलाई विद्यालय गतिविधिमा गहिरो रूपमा संलग्न गराउने अवसर दिएको प्रिन्सिपल बुढाथोकी बताउँछन् । आफ्ना सन्तानको प्रतिभा नजिकबाट अवलोकन गर्ने, अन्य विद्यार्थीका सिर्जनालाई मूल्यांकन गर्ने र विद्यालयसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने अवसर यस कार्यक्रमले दिएको अभिभावकहरूको प्रतिक्रिया छ ।

स्थानीय अभिभावक सुदीप लम्सालका अनुसार मतदान प्रणालीमार्फत विजेता चयन गर्नु आफैंमा प्रतीकात्मक रूपमा महत्वपूर्ण अभ्यास हो । उनका अनुसार प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा गरिएको यस्तो अभ्यासले विद्यार्थीलाई लोकतन्त्र राजनीतिक नारा नभई दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्न सकिने प्रक्रिया हो भन्ने बुझाएको छ । मत हाल्ने, मत गन्ने, बदर मत छुट्याउने र नतिजा सार्वजनिक गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया विद्यार्थीले प्रत्यक्ष अवलोकन गरेका थिए । यसले भविष्यमा सचेत मतदाता बन्ने आधार तयार पारेको बताइन्छ ।

विद्यालयले चित्रकलालाई व्यावसायिक सम्भावनासँग जोड्ने लक्ष्य पनि लिएको छ । उत्कृष्टता हासिल गरेका विद्यार्थीलाई भविष्यमा कला क्षेत्रमा व्यावसायिक रूपमा अघि बढ्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्ने सोच राखिएको प्रिन्सिपल बुढाथोकीले बताए । उनका अनुसार कला शिक्षालाई सह–पाठ्यक्रम गतिविधिको रूपमा मात्र नभएर सम्भावित करियरको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्न आवश्यक छ । विद्यालय तहबाटै यस्तो सोच विकास गराउनु सकारात्मक कदम भएको अभिभावकहरूको धारणा छ ।

नेपालमा कला क्षेत्र अझै पनि संरचनागत चुनौती र सीमित अवसरका कारण संघर्षरत मानिन्छ । यस्तो अवस्थामा विद्यालय तहबाटै प्रतिभा पहिचान र प्रोत्साहन गर्ने अभ्यासले दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्ने सरोकारवाला बताउँछन् । मदरल्याण्ड एकेडेमीले गरेको यो प्रयोग पारदर्शी र व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गरिएको भन्दै सहभागीहरूले प्रशंसा गरेका छन् ।

कार्यक्रमले विद्यालयलाई पढाउने संस्था मात्र नभई सामाजिक चेतना र लोकतान्त्रिक संस्कार विकास गर्ने अभ्यासशाला पनि हो भन्ने सन्देश दिएको अभिभावकहरु बताउँछन् । परम्परागत ढाँचाभन्दा बाहिर निस्केर नयाँ प्रयोग गर्ने साहसलाई सकारात्मक रूपमा हेरिएको छ । यस्ता अभ्यासलाई आगामी वर्षहरूमा अझ प्राविधिक रूपमा सुदृढ, पारदर्शी र सन्तुलित बनाउँदै लैजान सके अन्य विद्यालयहरूका लागि पनि नमूना बन्न सक्ने सम्भावना अभिभावकहरूले व्यक्त गरेका छन् ।

प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा गरिएको सिर्जनात्मक प्रयोगले लोकतन्त्र सिकाउने विषय नभएर अभ्यास गर्ने संस्कार हो भन्ने सन्देश दिएको अभिभावकहरुको बुझाइ छ । विद्यालय परिसरमै मतपत्र, मतपेटिका र मतगणनासहित सम्पन्न भएको चित्रकला प्रतियोगिताले नयाँ पुस्तालाई लोकतान्त्रिक चेतनासँग जोड्ने प्रयत्न गरेको उनीहरु बताउँछन् ।