के दौरा सुरुवाल नेपालको पहिचान हो?

विमल नेपाल

२०८२ चैत्र २८, शनिबार ११:०३

आज म तपाईँसँग एउटा फरक विषयमा कुरा गर्न गइरहेको छु। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) ले दौरा सुरुवाल र कोटबिना राजदूतहरूलाई भेटे भनेर सामाजिक सञ्जालमा चर्को आलोचना भइरहेको छ। तर, के यो आलोचना न्यायोचित छ त? आउनुहोस्, आज यसै विषयमा गहिरो चर्चा गरौँ।

पहिचानको खोजी र इतिहास: दोस्रो विश्वयुद्धपछि जब बेलायती साम्राज्य ढल्यो, तब संसारभरि आफ्नो मौलिक पहिचान खोज्ने लहर चल्यो। एसिया र अफ्रिकाका विकासोन्मुख देशहरूले आफ्नो परम्परागत लुगालाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सानका साथ प्रदर्शन गर्न थाले। अर्कोतर्फ युरोप, अमेरिका र जापानजस्ता विकसित देशहरूले भने सुट र टाईलाई नै आफ्नो औपचारिक (फर्मल) पोसाकको रूपमा अपनाए। उनीहरूले आफ्ना पुराना सांस्कृतिक पहिरनलाई उत्सव र स्थानीय परम्परामा मात्र सीमित राखे, तर व्यावसायिक क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डलाई नै पछ्याए।

नेपालमा भने राजा महेन्द्रको पालादेखि राष्ट्रियताको खोजी भयो र पहाडी मध्यम वर्गले लगाउने दौरा सुरुवाल, टोपी र कोटलाई ‘राष्ट्रिय पोसाक’ को मान्यता दिइयो।

व्यावहारिक धरातल र बाध्यता: यथार्थ अलि फरक छ। पहाडका सबै गरिब परिवारका मानिसहरू सधैँ यो पहिरन लगाउने हैसियतमा थिएनन्। भौगोलिक र मौसमी कारणले गर्दा हिमाल र तराईका बासिन्दाका लागि पनि यो पोसाक सधैँ सहज र व्यावहारिक थिएन। राज्यसत्तामा पहाडी समुदायको वर्चस्व भएकाले यसैलाई साझा पहिचानको रूपमा प्रवर्धन गरियो। पञ्चायत र बहुदल हुँदै गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा यो अनिवार्य त रहेन, तर यसको मनोवैज्ञानिक प्रभाव अझै बाँकी छ।

सत्य त यो हो कि नेपालमा ९० प्रतिशत मानिसले दैनिक जीवनमा दौरा सुरुवाल लगाउँदैनन्। यो केवल सरकारी सेवा र केही सीमित वर्गको पहिचानजस्तो मात्र बनेको छ। यस्तो अवस्थामा के राज्यले फेरि कुनै एउटा पोसाकलाई ‘अनिवार्य’ बनाएर सबैमाथि लाद्नु लोकतान्त्रिक हुन्छ त? पक्कै हुँदैन। अल्पसङ्ख्यक र सीमान्तकृत समुदायमाथि एउटा निश्चित जातिको पहिरन जबर्जस्ती थोपर्नु न्यायोचित देखिँदैन।

अप्ठ्यारो पहिरन: यदि खुला दिमागले सोच्ने हो भने दौरा सुरुवाल र कोट वास्तवमै एउटा ‘अप्ठ्यारो’ पहिरन हो। दौरा सुरुवाल सुन्दा जति आदरार्थी सुनिन्छ, लगाउँदा त्यति नै झन्झटिलो छ। हतारको बेला ती आठवटा तुना बाँध्न र कोट भिरेर हिँड्न कति सकस होला? अझ तराईको प्रचण्ड गर्मीमा कोट र टोपी लगाएर काममा निस्कनु भनेको त शरीरलाई सजाय दिनुजस्तै हो।

जहाँ संसार ‘स्मार्ट क्याजुअल’ र ‘कम्फर्ट’ तिर गइरहेको छ, त्यहाँ हामी शरीरलाई कसिलो गरी बाँधेर राख्ने लुगालाई राष्ट्रिय सान मानिरहेका छौँ। आखिर जुन लुगा लगाएर मानिस ढुक्कसँग सास फेर्न र फुर्तिलो भएर हिँड्न सक्दैन, त्यसलाई कसरी सबैका लागि उत्तम मान्न सकिन्छ र?

अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासबाट के सिक्ने? कतिपय देशले आफ्नो परम्परालाई ‘कम्फर्ट’ सँग निकै रोचक ढङ्गले मिसाएका छन्। जापानले किमोनोलाई उत्सवमा सीमित राखेर कार्यालयका लागि सुटलाई ‘स्ट्यान्डर्ड’ बनायो। भियतनाम र इन्डोनेसियाले आफ्नो ‘बाटिक’ प्रिन्टलाई आधुनिक सर्टको डिजाइनमा ढालेर सजिलो बनाए। अफ्रिकी देशहरूले आफ्नो मौलिक बुट्टाहरूलाई आधुनिक ‘कटिङ’ मा मिसाएर नयाँ फ्युजन तयार पारेका छन्। हामीले के सिक्न सक्छौँ भने, राष्ट्रियता देखाउन भारी लुगा नै लगाउनुपर्छ भन्ने छैन; मौलिकतालाई आधुनिक फेसन र मौसम अनुसार ढाल्नु नै बुद्धिमानी हो।

जहाँसम्म औपचारिक वा व्यावसायिक कार्यक्रमको कुरा छ, त्यहाँ संसारभर चल्ने सुट र टाईलाई फर्मल पोसाकको रूपमा स्वीकार गर्न हामीले हिचकिचाउनु हुँदैन। यो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा उभिनका लागि एउटा व्यावहारिक बाटो पनि हो। पोसाकमा कोही बाँधिनु पर्दैन, बरु समय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन अनुसार आफूलाई परिमार्जन गर्नु नै अहिलेको माग हो। पोसाकले मान्छेको राष्ट्रियता होइन, उसको कार्यक्षमता र सहजता झल्काउनुपर्छ।

तर… हाम्रा सांस्कृतिक पर्व, धार्मिक अनुष्ठान र सामाजिक समारोहहरूमा परम्परागत पोसाक पहिरिनु भनेको केवल बाह्य आवरण मात्र नभई आफ्नो मौलिक पहिचान र पुर्खाको विरासतलाई जीवित राख्ने एउटा सशक्त माध्यम हो भन्ने नबिर्सौँ। आजको आधुनिक र भूमण्डलीकृत युगमा आफ्ना विशिष्ट भेषभूषाहरूमा- दौरा सुरुवाल मात्रै होइन हिमाल, पहाड, भित्री मधेश, मधेश, सबै जनजाति र संस्कृतिको भेषभूषामा सजिनुले हाम्रो आत्मसम्मानलाई बढावा दिने मात्र नभई विश्व मानचित्रमा हाम्रो भिन्न र गौरवशाली अस्तित्वलाई पनि प्रमाणित गर्दछ।

त्यसैले, आधुनिकताको अन्धो सिको गर्दै आफ्नो जरा बिर्सनुको सट्टा, हरेक शुभ अवसरमा आफ्नो संस्कृति झल्किने पोसाक गर्वका साथ धारण गरी भावी पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्नु हामी सबैको परम कर्तव्य हो।

तपाइको प्रतिक्रिया