अतिक्रमणको चपेटामा विराटनगरका ऐतिहासिक पोखरी

विराटनगर । विराटनगर औद्योगिक र राजनीतिक आन्दोलनका कारण मात्र प्रसिद्ध छैन । यो सहरको इतिहास प्राचीन कालसँग पनि जोडिएको छ ।

रैथाने बासिन्दाका अनुसार महाभारतकालीन राजा विराटको दरबार रहेको मानिने वेदियारी र आसपासका क्षेत्रमा पुराना दरबार, मन्दिर तथा ऐतिहासिक पोखरीका अवशेष पाइन्छन् । यही ऐतिहासिक आधारका कारण यस सहरको नाम विराटनगर रहन गएको विश्वास गरिन्छ । तर, अहिले ती ऐतिहासिक पहिचान भएका पोखरीहरू तीव्र सहरीकरण र अतिक्रमणका कारण संकटमा परेका छन् ।

करिब ४० वर्षअघि विराटनगर क्षेत्रमा सरकारी अभिलेखमा साना–ठूला गरी करिब १०० वटा प्राकृतिक तथा मानवनिर्मित पोखरी दर्ता थिए । तर, जग्गाको मूल्य बढ्दै गएपछि प्लटिङ, भवन निर्माण र सडक विस्तारका क्रममा धेरै पोखरी पुरिए । महानगरपालिकाको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार अहिले जम्मा २५ देखि ३० वटा पोखरी मात्र बाँकी छन् । बाँकी रहेका धेरै पोखरी पनि फोहोर फाल्ने स्थान बनेका छन् वा अतिक्रमणका कारण साना हुँदै गएका छन् ।

विराटनगरका केही पोखरी ऐतिहासिक र धार्मिक दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण मानिन्छन् । सहरको बीचमा रहेको पोखरिया पोखरी सबैभन्दा पुरानो र चर्चित पोखरी हो । यहाँ छठ पर्वसहित विभिन्न धार्मिक र सांस्कृतिक कार्यक्रम हुँदै आएका छन् । त्यस्तै, वेदियारी क्षेत्रमा रहेको राजा पोखरीलाई स्थानीय जनविश्वासले राजा विराटको समयसँग जोड्छ ।

यद्यपि, यसको पुरातात्त्विक पुष्टि हुन बाँकी छ । त्यही क्षेत्रमा रहेको रानी पोखरी पनि स्थानीयका लागि महत्वपूर्ण ऐतिहासिक सम्पदा हो । हात्ती पोखरी राजा विराटका हात्तीलाई पानी खुवाउने र नुहाउने स्थान भएको किंवदन्ती छ । तर, अहिले यसको स्वरूप धेरै परिवर्तन भइसकेको छ । दुध पोखरी पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको पोखरीका रूपमा चिनिन्छ ।

नेपालमा स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन–२०७४, वातावरण संरक्षण ऐन–२०७६ र मुलुकी देवानी संहिता–२०७४ ले सार्वजनिक पोखरी र जलाशय संरक्षणको व्यवस्था गरेको छ । तर, कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसक्दा कतिपय पोखरी अतिक्रमणमा परेका छन् । केही सार्वजनिक पोखरी विगतमा व्यक्तिको नाममा दर्ता गरिएका उदाहरण पनि भेटिन्छन् ।

विराटनगर महानगरपालिकाका प्रमुख नागेश कोइरालाले ऐतिहासिक पोखरी संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राखिएको बताएका छन् । उनका अनुसार पोखरिया, वेदियारीलगायतका पोखरीको पुरानो धार्मिक र ऐतिहासिक स्वरूप जोगाउदै संरक्षण र सौन्दर्यीकरण गरिनेछ । पोखरी संरक्षणका विषयलाई कम ध्यान दिँदै आइएता पनि आगामी दिनमा दीर्घकाली योजनाको लागि महानगरले कदम चाल्ने मेयर कोइरालाले बताए ।

कोशी प्रदेश सरकारले पनि पर्यटन तथा ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षणका लागि हरेक वर्ष बजेट छुट्याउँदै आएको छ । कोशी प्रदेशका पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्री भीम पराजुलीका अनुसार वेदियारी, राजा पोखरी, रानी पोखरीलगायतका सम्पदाको संरक्षणका लागि महानगरसँग समन्वय गरेर दीर्घकालीन योजना बनाउने तयारी भइरहेको छ ।

विराटनगरका रैथाने बासिन्दा ७१ वर्षीय दिलकुमार राजवंशीका अनुसार पोखरी मासिँदा भूमिगत पानीको सतह घटेको छ । त्यसैले अहिले हिउँदमा ट्युबवेल (हाते कल) सुक्ने तथा वर्षायाममा सामान्य वर्षा हुँदा पनि विराटनगर डुबानमा पर्ने समस्या बढेको छ । पोखरीहरूले पानी जमिनभित्र सोस्न सहयोग गर्ने भएकाले तिनको संरक्षण वातावरणका लागि पनि अत्यन्त आवश्यक रहेको उनले बताए । राजवंशी विगत तीन दशकदेखि ट्युबवेल र मोटर मर्मत गर्दै आएका छन् ।

स्थानीयका अनुसार वेदियारी, पोखरिया र अन्य ऐतिहासिक पोखरी पानीका स्रोत मात्र नभएर विराटनगरको इतिहास, संस्कृति र प्राकृतिक सम्पदाका महत्वपूर्ण चिनारी पनि हुन् । त्यसैले पोखरीहरु जोगाउन स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार र नागरिक सबैको सक्रिय सहभागिता आवश्यक रहेको सरोकारवाला बताउँछन् । प्रभावकारी हिसाबले कानुन कार्यान्वयन, उचित बजेट व्यवस्थापन र जनचेतनाले मात्र ऐतिहासिक सम्पदालाई आगामी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्न सकिने उनीहरुको भनाइ छ ।