‘वर्षमा एकपटक भए पनि धर्ती छाड्नुपर्छ’

दसैँमा पिङ खेल्ने चलनसँग जोडिएको सबैभन्दा प्रचलित भनाइ हो- ‘वर्षमा एकपटक भए पनि धर्ती छाड्नुपर्छ ।’ यही लोकविश्वासका कारण दसैँका बेला पिङ खेलेर खुट्टा जमिनबाट उचाल्नुपर्छ भन्ने मान्यता धेरै ठाउँमा पाइन्छ । कतिपय ठाउँमा पिङ खेले पुण्य प्राप्त हुन्छ वा स्वर्ग पुगिन्छ भन्ने जनविश्वास पनि सुनिन्छ ।

पिङ खेल्दा शरीर जमिनबाट माथि उठ्ने र आकाशतिर उक्लिएजस्तो अनुभव हुने भएकाले पनि ‘धर्ती छाड्ने’ भनाइले सांकेतिक अर्थ पाएको हुन सक्छ ।

सामूहिक श्रमसँग जोडिएको परम्परा

दसैँमा पिङ हाल्ने चलनलाई नेपाली समाजको पुरानो ग्रामीण जीवनशैलीसँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ । विगतमा गाउँघरमा चाडपर्वका बेला मनोरञ्जनका साधन सीमित थिए । दसैँ खेतीपातीको मुख्य काम सकिएपछि परिवार र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने अवसर पनि थियो । यस्तो समयमा पिङले सामूहिक रमाइलोको माध्यमका रूपमा स्थान पाएको देखिन्छ ।

पिङ हाल्नु आफैँमा सामूहिक काम थियो। गाउँका युवा तथा स्थानीय बासिन्दा मिलेर बाँस खोज्ने, बलियो लठ्ठा तयार पार्ने, लिङ्गो गाड्ने र पिङ सुरक्षित बनाउने काम गर्थे । कतिपय ठाउँमा बाबियोबाट डोरी बाट्ने चलन थियो । पिङ तयार भएपछि गाउँका बालबालिका, युवा र वृद्धवृद्धा पालो पर्खेर खेल्थे ।

यस क्रममा पिङ खेल्नु मात्रै होइन, गाउँलेबीच भेटघाट, सहकार्य र आत्मीयता बढाउने अवसर पनि सिर्जना हुन्थ्यो । पिङ हाल्न आवश्यक सामग्री जुटाउनेदेखि निर्माण गर्ने र खेल्ने व्यवस्थासम्म स्थानीयको सहभागिता रहने भएकाले यसले सामुदायिक जीवनलाई चलायमान बनाउँथ्यो ।

लिङ्गे र रोटेपिङको रौनक

दसैँमा विशेषगरी लिङ्गे पिङ प्रचलित छ । बाँस वा काठका बलिया खम्बा गाडेर डोरी वा लठ्ठाको सहायताले बनाइने यो पिङ गाउँघरको खुला चौर, चौतारा र बस्तीमा हालिन्थ्यो। पिङमा मच्चिँदै माथि पुग्दा बालबालिका र युवायुवतीले छुट्टै आनन्द अनुभव गर्थे । रोटेपिङ पनि नेपाली चाडपर्वसँग जोडिएको अर्को परम्परागत मनोरञ्जन हो । यसको बनावट लिङ्गे पिङभन्दा फरक हुन्छ र यसमा धेरै जना बसेर घुम्न सक्छन् । ठाउँअनुसार रोटेपिङ र अन्य परम्परागत पिङको चलन फरक देखिन्छ ।

पिङमा पालो पर्खिने, साथीभाइसँग रमाइलो गर्ने र पिङ मच्चाउने प्रतिस्पर्धा गर्ने चलनले दसैँको माहोललाई थप उत्साहपूर्ण बनाउँथ्यो । कतिपय ठाउँमा पिङलाई फूलले सजाउने चलनसमेत थियो । दसैँको आगमनसँगै पिङ तयार भएको दृश्यले गाउँमा चाड आएको संकेत दिन्थ्यो ।

किन घट्दै छ पिङ हाल्ने चलन ?

पछिल्ला वर्षमा कतिपय गाउँबस्तीमा दसैँका बेला पिङ हाल्ने चलन घट्दै गएको छ । यसको एउटा कारण वैदेशिक रोजगारी र अध्ययनका लागि गाउँका युवा बाहिरिनु हो । पिङ निर्माण गर्न आवश्यक श्रम, सीप र सामूहिक सहभागिता जुटाउन कठिन हुन थालेको कतिपयको अनुभव छ ।

त्यस्तै, सहरमा खुला ठाउँको अभाव, बस्ती बाक्लिँदै जानु र सुरक्षित रूपमा पिङ हाल्न मिल्ने स्थान कम हुनु पनि चुनौती बनेका छन् । मनोरञ्जनका नयाँ माध्यम र बदलिँदो जीवनशैलीले समेत परम्परागत खेलप्रतिको आकर्षणमा प्रभाव पारेका छन् ।

पहिले टोलटोलमा पिङ हाल्ने चलन रहेकामा अहिले कतिपय ठाउँमा स्थानीय युवा क्लब वा समुदायले पहल गरेपछि मात्रै पिङ देख्न पाइन्छ । तर केही स्थानमा सामूहिक प्रयासबाट पिङ हालेर परम्परालाई निरन्तरता दिने काम पनि भइरहेको छ ।

पिङ खेल्नु मनोरञ्जन मात्रै होइन

दसैँको पिङलाई केवल खेल वा मनोरञ्जनका रूपमा मात्रै हेर्नु यसको सांस्कृतिक पक्षलाई अपूरो बुझ्नु हो । पिङ निर्माणमा सामूहिक श्रम, खेल्ने क्रममा आपसी मेलमिलाप र चाडपर्वमा खुसी बाँड्ने परम्परा जोडिएका छन् । पिङले विभिन्न उमेरका मानिसलाई एउटै ठाउँमा भेला गराउने माध्यमको काम पनि गर्थ्यो ।

आज धेरै मानिसका लागि पिङ बाल्यकालको सम्झना हो । दसैँमा गाउँ फर्किंदा पुरानो पिङ खोज्ने, साथीभाइसँग भेट्ने र परिवारका सदस्यसँग रमाइलो गर्ने चाहना धेरैमा हुन्छ । यही भावनात्मक सम्बन्धले पिङलाई सांस्कृतिक स्मृतिको हिस्सा बनाएको छ ।

पिङको परम्परा जोगाउनु भनेको पुरानो अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्रै होइन । सुरक्षित स्थानमा पिङ निर्माण गर्ने, आवश्यक सुरक्षा अपनाउने र नयाँ पुस्तालाई यसको सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व बुझाउने प्रयास पनि हो ।

‘वर्षमा एकपटक भए पनि धर्ती छाड्नुपर्छ’ भन्ने लोकविश्वासको ऐतिहासिक उत्पत्ति स्पष्ट नभए पनि दसैँमा पिङ खेल्ने परम्पराले नेपाली समाजमा लामो समयदेखि मनोरञ्जन, सामूहिकता र आत्मीयताको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । त्यसैले दसैँको पिङमा मच्चिँदा शरीर मात्रै जमिनबाट माथि उठ्दैन, धेरैका लागि त्यो बाल्यकाल, गाउँघर र सामूहिक खुसीसँग जोडिएको सम्झनामा फर्किने अवसर पनि हो ।