दसैँको आशीर्वाद : दीर्घायु, समृद्धि र ज्ञानको कामना

दसैँमा टीका लगाउँदा मान्यजनले संस्कृतका श्लोक उच्चारण गर्दै सुख, शान्ति, दीर्घायु र समृद्धिको आशीर्वाद दिन्छन् । तर ती श्लोकमा के भनिएको हुन्छ र तिनले कस्तो जीवनको कामना गर्छन् भन्ने कुरा कतिपयलाई थाहा नहुन सक्छ । टीकासँगै दिइने आशीर्वादका शब्द र तिनको भावार्थ बुझौँ ।

आयुर्द्रोणसुते श्रियो दशरथे शत्रुक्षयो राघवे।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानं च दुर्योधने॥
शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते।
विज्ञानं विदुरे भवतु भवतां कीर्तिश्च नारायणे॥

यो श्लोकमा महाभारत र रामायणका विभिन्न पात्रको उदाहरण दिँदै उनीहरूका विशेष गुणजस्तै गुण प्राप्त होऊन् भन्ने कामना गरिएको छ। यसको सरल भावार्थ यस्तो छ :

• आयु द्रोणसुते– गुरु द्रोणाचार्यका छोरा अश्वत्थामाको जस्तै लामो आयु होस् ।
• श्रियं दशरथे– राजा दशरथको जस्तै श्री, समृद्धि र वैभव प्राप्त होस् ।
• शत्रुक्षयं राघवे– भगवान् रामको जस्तै शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्ने सामर्थ्य होस् ।
• ऐश्वर्यं नहुषे– राजा नहुषको जस्तै ऐश्वर्य प्राप्त होस् ।
• गतिश्च पवने- वायुदेवको जस्तै गति र सक्रियता होस् ।
• मानं च दुर्योधने- दुर्योधनको जस्तै मान–सम्मान प्राप्त होस् ।
• शौर्यं शान्तनवे– शान्तनुपुत्र भीष्मको जस्तै वीरता र पराक्रम होस् ।
• बलं हलधरे — हलधारी बलरामको जस्तै बल प्राप्त होस् ।
• सत्यं च कुन्तीसुते– कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तै सत्यनिष्ठा होस् ।
• विज्ञानं विदुरे– विदुरको जस्तै ज्ञान र विवेक प्राप्त होस् ।
• कीर्तिश्च नारायणे– भगवान् नारायणको जस्तै कीर्ति फैलियोस् ।

यस श्लोकका शब्द र तिनको व्याख्यामा विभिन्न पाठ तथा परम्पराअनुसार केही भिन्नता पाइन्छ । यसको मूल भाव भने दीर्घायु, समृद्धि, पराक्रम, ज्ञान, सत्यनिष्ठा र प्रतिष्ठाको कामना गर्नु हो ।

आशीर्वादमा देवीको स्तुति

परम्परागत रूपमा महिलालाई टीका लगाउँदा दुर्गा देवीको स्तुति गरिएको अर्को मन्त्र पनि भनिन्छ :

जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते॥

यस मन्त्रमा देवीका विभिन्न नाम उच्चारण गर्दै उनलाई नमन गरिएको छ । जयन्ती, मङ्गला, काली, भद्रकाली र दुर्गाजस्ता नामले देवीका विभिन्न स्वरूपलाई जनाउँछन् । क्षमा, शिवा र धात्रीजस्ता नामले कल्याण, क्षमाशीलता र पालनपोषणसँग जोडिएका भाव व्यक्त गर्छन् ।

यस मन्त्रपछि कतिपयले देवीलाई सबै प्रकारका मंगल प्रदान गर्ने शक्तिका रूपमा स्तुति गरिएको अर्को श्लोक पनि उच्चारण गर्छन् :

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते॥

यसको भावार्थ हो- हे सबै मंगलमध्ये श्रेष्ठ मंगलमयी देवी, सबै उद्देश्य पूरा गरिदिने कल्याणकारी शक्ति, शरण दिनुहुने त्रिनेत्री गौरी नारायणी, तपाईंलाई नमस्कार छ ।

यो मन्त्र देवीको स्तुति हो । यसलाई टीकाका क्रममा उच्चारण गर्दा देवीको कृपा, कल्याण र संरक्षण प्राप्त होस् भन्ने कामनासँग जोडिन्छ । महिलालाई यही मन्त्र नै भन्नुपर्छ भन्ने सार्वभौम नियम भने होइन; परिवार, क्षेत्र र परम्पराअनुसार आशीर्वाद दिने विधि फरक हुन सक्छ ।

आशीर्वादमा किन छन् पौराणिक पात्र ?

दसैँको टीकामा भनिने श्लोकमा विभिन्न पौराणिक पात्रलाई फरक-फरक गुणको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । अश्वत्थामालाई दीर्घायु, रामलाई पराक्रम, युधिष्ठिरलाई सत्यनिष्ठा र विदुरलाई ज्ञान तथा विवेकसँग जोडिएको छ ।

तर श्लोकमा उल्लिखित सबै पात्रलाई नैतिक रूपमा पूर्ण आदर्श मानिएको हो भन्ने बुझ्नु आवश्यक छैन । उदाहरणका लागि, दुर्योधनको नामसँग मान-सम्मान जोडिएको छ, जबकि महाभारतमा उनको चरित्र विवादास्पद छ । त्यसैले श्लोकको प्रत्येक पंक्तिलाई पात्रको समग्र चरित्रको प्रशंसाका रूपमा नभई परम्परागत रूपमा जोडिएको कुनै खास गुणको कामनाका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ ।

यी पंक्तिको उद्देश्य टीका ग्रहण गर्ने व्यक्तिमा विभिन्न सकारात्मक गुण विकसित होऊन् भन्ने शुभेच्छा व्यक्त गर्नु हो । जीवनमा लामो आयु र धनसम्पत्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन; सत्य, ज्ञान, साहस, विवेक र अरूको हित गर्ने भावना पनि उत्तिकै आवश्यक छन् भन्ने अर्थमा यसलाई व्याख्या गर्न सकिन्छ ।

आशीर्वादको अर्थ शब्दभन्दा फराकिलो

दसैँमा आशीर्वाद दिन संस्कृतको श्लोक नै भन्नुपर्छ भन्ने छैन । कतिपय परिवारमा मान्यजनले आफ्नै भाषामा राम्रोसँग पढ्नू, स्वस्थ रहनू, सुखी हुनू, प्रगति गर्नू र सबैसँग मिलेर बस्नू भन्दै आशीर्वाद दिन्छन् । कतिपयले आफ्नो समुदायको परम्पराअनुसार फरक मन्त्र वा शुभकामना व्यक्त गर्छन् ।

आशीर्वादको मुख्य भाव अरूको भलो चाहनु हो । त्यसैले श्लोकको अर्थ बुझेर भन्नु, आफूले चाहेको शुभकामना स्पष्ट शब्दमा व्यक्त गर्नु र आशीर्वाद लिने व्यक्तिको भावना तथा चाहनालाई सम्मान गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

दसैँमा टीका लगाउने परम्परा धार्मिक आस्थासँगै पारिवारिक आत्मीयताको अवसर पनि हो । टाढा रहेका आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, ठूलाबडाको अनुभव सुन्ने, बालबालिकालाई माया र हौसला दिने तथा परिवारका सदस्यको सुखद भविष्यको कामना गर्ने अवसर यसले प्रदान गर्छ ।

यस अर्थमा टीकासँगै दिइने आशीर्वादको वास्तविक महत्व कुनै मन्त्र कण्ठ गर्नुमा मात्र सीमित छैन । त्यसमा व्यक्त भएको दीर्घायु, स्वास्थ्य, समृद्धि, ज्ञान, सत्यनिष्ठा र सुखी जीवनको कामना बुझ्नु र व्यवहारमा समेत ती मूल्यलाई महत्व दिनु नै यसको गहिरो अर्थ हो ।