
मानव जीवनको वास्तविक सार के हो ? आफूले कति प्राप्त गर्यौँ भन्नेमा, कि अरूका लागि कति योगदान गर्न सक्यौँ भन्नेमा ? हामी जीवनभरि प्राप्तिको खोजीमा दौडिरहेका हुन्छौँ । धन कमाउँछौँ । पद प्राप्त गर्छौँ। प्रतिष्ठा निर्माण गर्छौँ। आफ्ना इच्छाहरू पूरा गर्न अनेकौँ प्रयास गर्छौँ। तर यी सबै उपलब्धिका बीचमा एउटा आधारभूत प्रश्न प्रायः ओझेलमा पर्छ—मेरो अस्तित्वले अरूको जीवनमा के अर्थ राख्छ ? मैले प्राप्त गरेको ज्ञान, शक्ति, सम्पत्ति र अवसरबाट मानवतालाई के योगदान पुर्याएँ ? यही प्रश्नले मानिसलाई आत्म केन्द्रित जीवनबाट परहितमुखी जीवनतर्फ डोर्याउँछ। यही चेतनाको विकसित स्वरूप निःस्वार्थ कर्म हो।
मलाई लाग्छ, मानिसको वास्तविक महानता उसले आफ्नो जीवनका लागि कति सञ्चय गर्यो भन्नेमा मात्र हुँदैन। उसले अरूको जीवनमा कति उज्यालो थप्यो भन्नेमा पनि हुन्छ। किनकि सञ्चयले व्यक्तिगत सम्पन्नता बढाउन सक्छ। तर योगदानले सामाजिक अर्थ निर्माण गर्छ। सम्पत्तिले सुविधा दिन सक्छ। तर करुणाले सम्बन्ध जोड्छ। पदले अधिकार दिन सक्छ। तर सेवाभावले विश्वास आर्जन गर्छ। ज्ञानले व्यक्तिलाई योग्य बनाउन सक्छ। तर निःस्वार्थ कर्मले उसलाई मानवीय बनाउँछ।
निःस्वार्थता भनेको आफ्नो अस्तित्व र आवश्यकतालाई पूर्णतः अस्वीकार गर्नु होइन। आफ्नो अधिकार त्यागेर अरूको इच्छाअनुसार बाँच्नु पनि होइन। यसको वास्तविक अर्थ आफ्नो हितलाई व्यापक मानवीय हितसँग सन्तुलित गर्नु हो। मानिसले आफ्नो परिवारको सुख चाहनु स्वाभाविक हो। आर्थिक समृद्धिको आकांक्षा राख्नु पनि अनुचित होइन। व्यक्तिगत उन्नति र आत्मविकास जीवनका आवश्यक पक्ष हुन्। तर आफ्ना उपलब्धिका लागि अरूको अधिकार कुण्ठित गर्नु, अरूको श्रम शोषण गर्नु र सामाजिक उत्तरदायित्वबाट विमुख हुनु नैतिक विचलन हो। त्यसैले निःस्वार्थता स्वार्थको पूर्ण निषेध होइन। यो स्वार्थको विवेकपूर्ण अनुशासन हो।
म आफैँलाई सोध्छु—मानिस किन यति धेरै सञ्चय गर्न चाहन्छ ? एउटा आवश्यकता पूरा भएपछि अर्को आवश्यकता किन जन्मिन्छ ? एउटा सफलता प्राप्त गरेपछि अर्को सफलताको चिन्ता किन सुरु हुन्छ ? सम्भवतः मानिसको असन्तुष्टिको एउटा कारण बाह्य उपलब्धिलाई आन्तरिक पूर्णताको आधार ठान्नु हो। उसले सम्पत्तिबाट स्थायी सुरक्षा खोज्छ। प्रतिष्ठाबाट आत्मसम्मान खोज्छ। शक्तिबाट नियन्त्रणको अनुभूति खोज्छ। तर यी सबै उपलब्धिले मानिसको आन्तरिक रिक्तता अनिवार्य रूपमा पूरा गर्दैनन्। किनकि जीवनको एउटा पक्ष प्राप्तिसँग सम्बन्धित छ भने अर्को पक्ष अर्थसँग सम्बन्धित छ। प्राप्तिले सुविधा दिन्छ। अर्थले सन्तुष्टि दिन्छ। निःस्वार्थ कर्मले जीवनलाई यही अर्थसँग जोड्छ।
पूर्वीय दर्शनमा निःस्वार्थ कर्मको अवधारणा अत्यन्त गहिरो छ। भगवद्गीताको कर्मयोगले मानिसलाई कर्मबाट विमुख होइन, कर्मप्रति आसक्तिरहित हुन प्रेरित गर्छ। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मको महत्त्व बुझाउँदै परिणामप्रतिको अत्यधिक मोह त्याग्न सिकाएका छन्। यसको अर्थ कर्मको परिणामप्रति कुनै चासो नराख्नु होइन। यसको अर्थ उचित कर्मलाई व्यक्तिगत लाभ र अहंकारको बन्धनबाट मुक्त गर्नु हो। जब मानिस आफ्नो कर्तव्यलाई इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्छ र त्यसलाई व्यापक हितसँग जोड्छ, तब कर्म केवल जीविकोपार्जनको माध्यम रहँदैन। त्यो आत्मअनुशासन र नैतिक साधना बन्छ।
गीताको निष्काम कर्मयोगले मलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नतर्फ लैजान्छ—के हामी कर्म गर्छौँ कि कर्मको बदलामा प्राप्त हुने प्रशंसाका लागि काम गर्छौँ ? के सेवा वास्तवमै सेवाका लागि हो, कि त्यसबाट प्राप्त हुने प्रतिष्ठाका लागि ? के दान करुणाबाट प्रेरित छ, कि सामाजिक प्रदर्शनबाट ? के सहयोग अरूको पीडा कम गर्नका लागि हो, कि आफ्नो श्रेष्ठता प्रमाणित गर्नका लागि ? यी प्रश्नले निःस्वार्थताको वास्तविक परीक्षा गर्छन्। किनकि बाह्य रूपमा समान देखिने कर्मको आन्तरिक उद्देश्य फरक हुन सक्छ। कर्मको नैतिक मूल्य त्यसको उद्देश्य, प्रक्रिया र प्रभावसँग पनि सम्बन्धित हुन्छ।
उपनिषद्हरूले समग्र अस्तित्वको एकत्वबोधलाई महत्त्व दिएका छन्। यसले मानिसलाई आफ्नो सीमित अहंकारभन्दा माथि उठेर सम्पूर्ण जीवनसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ। ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु’ भन्ने नैतिक भावले अरूको पीडा र अस्तित्वलाई आफ्नै संवेदनासँग जोडेर हेर्ने दृष्टि प्रदान गर्छ। जब मानिसले अरूलाई आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने साधनका रूपमा हेर्न छाड्छ, तब सम्बन्धको स्वरूप परिवर्तन हुन्छ। मानिस मानिसका लागि उपयोगको वस्तु रहँदैन । ऊ सम्मान र मर्यादाको स्वतन्त्र अधिकारी बन्छ। यही चेतनाले मानव सम्बन्धलाई नैतिक आधार प्रदान गर्छ।
बौद्ध दर्शनले पनि निःस्वार्थताको आन्तरिक पक्षलाई विशेष महत्त्व दिएको छ। बुद्धले दुःखको कारणका रूपमा तृष्णा, अविद्या र आसक्तिको विश्लेषण गरेका छन्। मैत्री र करुणाको अभ्यासले आत्म केन्द्रित चेतनालाई विस्तारित बनाउँछ। करुणा भनेको अरूको पीडा देखेर दुःखी हुनु मात्र होइन। त्यो पीडा कम गर्न जिम्मेवार व्यवहार गर्नु पनि हो। मैत्री भनेको सबैप्रति सद्भाव राख्नु हो। यसरी करुणा भावना हो भने निःस्वार्थ कर्म त्यस भावनाको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो। भावना व्यवहारमा रूपान्तरित नभएसम्म मानवताको आदर्श पूर्ण हुँदैन।
मलाई लाग्छ, निःस्वार्थताको वास्तविक सुरुवात ठूलाठूला त्यागबाट हुँदैन। यो दैनिक जीवनका साना निर्णयबाट सुरु हुन्छ। कसैको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नु। अप्ठ्यारोमा परेको व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु। आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु। आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नु। यी सामान्य देखिने व्यवहारभित्र नै निःस्वार्थताको गहिरो दर्शन लुकेको हुन्छ। मानवता सधैँ असाधारण घटनामा मात्र प्रकट हुँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा सानो सहयोगले पनि कसैको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
निःस्वार्थता र त्यागबीच गहिरो सम्बन्ध छ। तर त्यागको अर्थ जीवनका सबै सुविधा र आवश्यकतालाई अस्वीकार गर्नु होइन। त्याग भनेको उच्च उद्देश्यका लागि अनावश्यक मोह र तत्कालीन स्वार्थलाई सीमित गर्न सक्नु हो। अभिभावकले सन्तानको भविष्यका लागि समय र सुविधा समर्पित गर्छन्। शिक्षकले विद्यार्थीको ज्ञान र भविष्य निर्माणका लागि अतिरिक्त श्रम गर्छन्। चिकित्सकले कठिन परिस्थितिमा पनि बिरामीको सेवामा आफूलाई समर्पित गर्छन्। सामाजिक अभियन्ताले व्यक्तिगत सुविधाभन्दा सामुदायिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छन्। यी सबै त्यागका फरक अभिव्यक्ति हुन्।
तर म यहाँ एउटा सावधानी पनि आवश्यक ठान्छु। निःस्वार्थताको नाममा व्यक्तिको आत्मसम्मान, अधिकार र स्वतन्त्रता समाप्त हुनु हुँदैन। अरूको हितका लागि आफ्नो अस्तित्व नै नष्ट गर्नु नैतिक आदर्श होइन। शोषण सहनु, अन्याय स्वीकार गर्नु वा आफ्नो क्षमतालाई अनावश्यक रूपमा कुण्ठित गर्नु पनि निःस्वार्थता होइन। वास्तविक निःस्वार्थता विवेक, न्याय र मानवीय गरिमासँग जोडिएको हुन्छ। आफ्नो हित र अरूको हितबीच न्यायपूर्ण सन्तुलन कायम गर्नु नै यसको परिपक्व स्वरूप हो।
आधुनिक समाजमा निःस्वार्थताको आवश्यकता झन् बढेको छ। उपभोक्तावादले मानिसलाई निरन्तर प्राप्ति र उपभोगतर्फ प्रेरित गरिरहेको छ। प्रतिस्पर्धाले व्यक्तिगत सफलतालाई सामूहिक उपलब्धिभन्दा महत्त्वपूर्ण बनाउने प्रवृत्ति विकास गरेको छ। सामाजिक सञ्जालले आत्मप्रदर्शन र लोकप्रियताको चाहनालाई तीव्र बनाएको छ। मानिसको मूल्य उसको सम्पत्ति, पहुँच र दृश्य प्रतिष्ठाबाट मापन गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यस्तो परिवेशमा सेवा, करुणा र परहितको भावना कमजोर हुन सक्छ। तर समाजको स्थायित्व व्यक्तिगत उपलब्धिबाट मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि पारस्परिक विश्वास र सहयोग आवश्यक हुन्छ।
समाज केवल व्यक्तिहरूको भीड होइन। यो साझा उत्तरदायित्व र पारस्परिक सम्बन्धको संरचना हो। परिवार विश्वासमा टिक्छ। समुदाय सहयोगमा टिक्छ। संस्था नैतिकतामा टिक्छ। राष्ट्र सार्वजनिक उत्तरदायित्वमा टिक्छ। जब प्रत्येक व्यक्तिले केवल आफ्नो लाभलाई प्राथमिकता दिन्छ, सामाजिक सम्बन्ध लेनदेनमा सीमित हुन थाल्छन्। यसको विपरीत, जब मानिसले आफ्नो योगदानको सामाजिक महत्त्व बुझ्छ, सामूहिक चेतना विकसित हुन्छ। यसले सामाजिक पुँजी, विश्वास र सहकार्यलाई बलियो बनाउँछ।
विशेषगरी सार्वजनिक प्रशासनमा निःस्वार्थ कर्मको महत्त्व अत्यन्त ठूलो छ। सार्वजनिक पद व्यक्तिगत लाभ आर्जन गर्ने अवसर होइन। यो नागरिकको विश्वासबाट प्राप्त जिम्मेवारी हो। अधिकारको प्रयोग सार्वजनिक हितका लागि हुनुपर्छ। निर्णयमा निष्पक्षता हुनुपर्छ। स्रोतको उपयोग पारदर्शी हुनुपर्छ। सेवाप्रवाहमा नागरिकको मर्यादा सुरक्षित हुनुपर्छ। पदाधिकारीले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा संस्थागत उद्देश्यलाई प्राथमिकता दिन सक्नुपर्छ। किनकि सार्वजनिक पदको वास्तविक सफलता पदाधिकारीको व्यक्तिगत सम्पन्नतामा होइन, नागरिकले प्राप्त गरेको सेवाको गुणस्तरमा प्रतिबिम्बित हुन्छ।
निःस्वार्थ नेतृत्वको अर्थ निर्णय गर्न नसक्ने नेतृत्व होइन। यसको अर्थ व्यक्तिगत अहंकारभन्दा सार्वजनिक विवेकलाई प्राथमिकता दिने नेतृत्व हो। यस्तो नेतृत्वले आलोचना सुन्छ। योग्य व्यक्तिलाई अवसर दिन्छ। संस्थागत क्षमता विकास गर्छ। श्रेय अरूसँग बाँड्छ। असफलताको जिम्मेवारी स्वीकार गर्छ। सफलताको सम्पूर्ण श्रेय आफैँ लिन खोज्दैन। यसले संस्थाभित्र विश्वास र उत्तरदायित्वको संस्कृति निर्माण गर्छ। त्यसैले निःस्वार्थता नेतृत्वको कमजोरी होइन। यो नेतृत्वको नैतिक शक्ति हो।
शिक्षा र ज्ञानको क्षेत्रमा पनि निःस्वार्थताको महत्त्व उत्तिकै छ। ज्ञान केवल व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धामा अघि बढ्ने साधन होइन। यो समाजलाई रूपान्तरण गर्ने शक्ति हो। एउटा शिक्षित व्यक्तिले आफ्नो ज्ञानलाई अरूको क्षमता विकासमा प्रयोग गर्न सक्छ। शिक्षकले विद्यार्थीमा प्रश्न गर्ने क्षमता विकास गर्न सक्छ। अनुसन्धानकर्ताले समाजका समस्याको समाधान खोज्न सक्छ। लेखकले विचार र चेतनाको विस्तार गर्न सक्छ। ज्ञानको वास्तविक मूल्य त्यसको सामाजिक उपयोगितामा पनि निहित हुन्छ। ज्ञान बाँड्दा घट्दैन। बरु त्यसको प्रभाव विस्तार हुन्छ।
सामाजिक न्यायको प्रश्नमा निःस्वार्थताको अर्थ अझ व्यापक हुन्छ। गरिबी, असमानता, विभेद र अवसरको असन्तुलन केवल व्यक्तिगत कमजोरीका परिणाम होइनन्। तिनका पछाडि संरचनात्मक कारण पनि हुन्छन्। त्यसैले निःस्वार्थता केवल व्यक्तिगत दान वा सहयोगमा सीमित हुनु हुँदैन। यसले न्यायपूर्ण अवसर, समान अधिकार र समावेशी संरचनाको पक्षमा उभिन प्रेरित गर्नुपर्छ। कमजोर समुदायको आवाज सुन्नु, वञ्चित वर्गलाई अवसर प्रदान गर्नु र सार्वजनिक स्रोतको न्यायपूर्ण वितरण सुनिश्चित गर्नु पनि परहितको महत्त्वपूर्ण अभ्यास हो।
विश्वव्यापी परिवेशमा निःस्वार्थताको दर्शन अझ महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। जलवायु परिवर्तन, महामारी, खाद्य असुरक्षा, गरिबी र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वजस्ता समस्या सीमाभित्र सीमित छैनन्। एउटा राष्ट्रको निर्णयले अर्को राष्ट्रको भविष्य प्रभावित गर्न सक्छ। वातावरणीय विनाशको प्रभाव पुस्तौँसम्म रहन सक्छ। महामारीले विश्वव्यापी सहकार्यको आवश्यकता देखाएको छ। यी समस्याको समाधान संकीर्ण राष्ट्रिय स्वार्थबाट मात्र सम्भव छैन। राष्ट्रिय हितको संरक्षण गर्दै साझा मानवहितप्रति पनि उत्तरदायी हुन आवश्यक छ। मानवताको भविष्य साझा जिम्मेवारीसँग जोडिएको छ।
यहाँ एउटा अर्को प्रश्न उठ्छ—के निःस्वार्थ कर्मको कुनै प्रतिफल हुँदैन ? अवश्य हुन्छ। तर त्यसको प्रतिफल सधैँ धन, पद वा प्रशंसाको रूपमा प्राप्त हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यसले विश्वास दिन्छ। कहिलेकाहीँ आत्मसन्तुष्टि दिन्छ। कहिलेकाहीँ कसैको जीवनमा आशा जगाउँछ। कहिलेकाहीँ समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। निःस्वार्थ कर्मको सबैभन्दा ठूलो प्रतिफल आफ्नो अस्तित्वलाई अर्थपूर्ण बनाउनु हो। अरूको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्नु पनि जीवनको गहिरो उपलब्धि हो।
इतिहासमा गौतम बुद्ध, महात्मा गान्धी, मदर टेरेसा र अन्य अनेकौँ सेवाभावी व्यक्तित्वहरूको योगदान स्मरणीय बनेको छ। उनीहरूको महत्त्व केवल व्यक्तिगत त्यागमा सीमित छैन। उनीहरूले स्थापित गरेका करुणा, अहिंसा, सेवा र मानवीय मर्यादाका मूल्यमा पनि छ। उनीहरूको जीवनबाट सिक्नुपर्ने कुरा व्यक्ति–पूजा होइन। उनीहरूले उठाएका नैतिक प्रश्नलाई आफ्नो समय र समाजमा कसरी व्यवहारमा उतार्ने भन्ने हो। आदर्शको वास्तविक सम्मान त्यसको अनुकरणीय मूल्यलाई जीवनमा लागू गर्नु हो।
म फेरि आफ्नै चेतनातर्फ फर्कन्छु। के म आफ्नो कर्ममा निःस्वार्थ छु ? के म अरूको सफलतामा प्रसन्न हुन सक्छु ? के म आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारको ख्याल गर्छु ? के म सहयोग गर्दा प्रतिफलको अपेक्षा राख्दिनँ ? के म सार्वजनिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्दा व्यक्तिगत स्वार्थबाट मुक्त रहन सक्छु ? यी प्रश्नको उत्तर अरूले होइन, आफैँले खोज्नुपर्छ। किनकि निःस्वार्थताको यात्रा बाहिरबाट सुरु हुँदैन। यसको सुरुवात आफ्नै चेतनाको परिष्कारबाट हुन्छ।
आत्मकेन्द्रित ‘म’ बाट सामूहिक ‘हामी’ तर्फको यात्रा नै निःस्वार्थताको दार्शनिक सार हो। यसले मानिसलाई आफ्नो सीमित स्वार्थभन्दा माथि उठाउँछ। अरूको पीडाप्रति संवेदनशील बनाउँछ। आफ्नो सफलतालाई सामाजिक योगदानसँग जोड्छ। आफ्नो स्वतन्त्रतालाई उत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित गराउँछ। आफ्नो समृद्धिलाई साझेदारीको अवसर बनाउँछ। यसरी निःस्वार्थता व्यक्तिगत चरित्रको गुणबाट सामाजिक परिवर्तनको शक्तिमा रूपान्तरित हुन्छ।
अन्ततः म यही निष्कर्षमा पुग्छु—मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि आफूले कति प्राप्त गर्यौँ भन्नेमा मात्र छैन। आफूले के बाँड्न सक्यौँ भन्नेमा पनि छ। सम्पत्ति बाँड्दा कसैको आवश्यकता पूरा हुन सक्छ। ज्ञान बाँड्दा कसैको भविष्य उज्यालो हुन सक्छ। समय बाँड्दा कसैको पीडा कम हुन सक्छ। प्रेम बाँड्दा सम्बन्धमा आत्मीयता बढ्न सक्छ। न्यायपूर्ण व्यवहार गर्दा समाजमा विश्वास स्थापित हुन सक्छ। यी सबै निःस्वार्थ कर्मका फरक स्वरूप हुन्।
जीवन क्षणभंगुर छ। पद परिवर्तन हुन्छ। सम्पत्ति हस्तान्तरण हुन्छ। प्रतिष्ठाको स्वरूप बदलिन्छ। तर असल कर्मले छोडेको प्रभाव दीर्घकालसम्म रहन सक्छ। मानिसले आफ्नो जीवनमा कति सञ्चय गर्यो भन्ने कुरा समयसँगै गौण हुन सक्छ। उसले अरूको जीवनमा कस्तो सकारात्मक परिवर्तन ल्यायो भन्ने कुरा भने स्मरणीय रहन्छ। त्यसैले आफ्नो सफलतालाई अरूको असफलतामाथि होइन, सामूहिक उन्नतिमा आधारित बनाउनुपर्छ।
निःस्वार्थ कर्म कुनै धार्मिक उपदेशमा सीमित आदर्श होइन। यो जीवनलाई मानवीय, समाजलाई न्यायपूर्ण र सभ्यतालाई संवेदनशील बनाउने व्यावहारिक दर्शन हो। लोभमाथि संयम, अहंकारमाथि विनम्रता, उदासीनतामाथि करुणा र आत्मकेन्द्रिततामाथि सहअस्तित्वको विजय नै यसको वास्तविक अर्थ हो। जब मानिस आफ्नो सुखसँगै अरूको सुखलाई पनि महत्त्व दिन थाल्छ, तब उसको जीवनले व्यक्तिगत सीमाभन्दा माथि उठेर मानवीय अर्थ प्राप्त गर्छ। यही निःस्वार्थ कर्मको आलोक हो। यही मानवताको उच्चतम मार्ग हो।
(लेखक– उपसचिव, नेपाल सरकार)



















