पूर्वीय करुणा र आधुनिक अस्तित्ववाद

हरिश कल्पित समकालीन नेपाली कथा साहित्यका संवेदनशील, मानवीय र वैचारिक कथाकारका रूपमा परिचित स्रष्टा हुन्। प्रेम, करुणा, आस्था, सामाजिक यथार्थ र मानवीय सम्बन्धका सूक्ष्म मनोविज्ञानलाई कलात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गर्ने उनको लेखनी विशेष रूपमा प्रशंसित छ।

नेपाली, जापानी र विश्वपरिवेशलाई एउटै भावभूमिमा उभ्याउँदै उनले कथामा विश्वमानवीय चेतना निर्माण गरेका छन्। उनका कथाहरूमा आत्मिक प्रेम, त्याग, स्मृति र अस्तित्वगत पीडाको गहन चित्रण पाइन्छ। ग्याब्रियले जस्ता कृतिमार्फत उनले नेपाली आख्यान साहित्यलाई संवेदनात्मक उचाइ प्रदान गरेका छन्। सरल भाषा, गहन भावबोध र मानवीय दृष्टिका कारण हरिश कल्पित समकालीन नेपाली साहित्यका सम्मानित र विशिष्ट कथाकार मानिन्छन्।

Advertisement

हरिश कल्पितको कथासङ्ग्रह ग्याब्रियले समकालीन नेपाली आख्यान साहित्यमा प्रेम, करुणा, स्मृति र अस्तित्वगत द्वन्द्वलाई एकै भावभूमिमा उभ्याउने उल्लेखनीय कृति हो। यस सङ्ग्रहका कथाहरूले आधुनिक मानिसको एक्लोपन, सम्बन्धको विघटन, युद्धको पीडा, लैङ्गिक असमानता तथा आत्मिक प्रेमजस्ता विषयलाई गहन संवेदनासहित प्रस्तुत गरेका छन्।

विशेषतः यो कृति पूर्वीय करुणा र आधुनिक अस्तित्ववादबीचको अद्भुत साहित्यिक संवादका रूपमा देखा पर्छ। एकातिर कथाहरूमा बौद्ध करुणा, त्याग, सहअस्तित्व र आत्मिक प्रेमको चेतना पाइन्छ भने अर्कोतिर जाँ–पल सार्त्र र अल्बेर काम्युजस्ता अस्तित्ववादी चिन्तकहरूले उठाएका एकान्त, पीडा, निर्णय र आत्मसंघर्षका प्रश्नहरू पनि स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्।

ग्याब्रियले भित्रका पात्रहरू जीवनको अर्थ खोजिरहेका चेतनाशील अस्तित्व हुन्। उनीहरू प्रेम गर्छन्, विछोड भोग्छन्, पीडा सहन्छन् र स्मृतिमा बाँच्छन्। तर उनीहरूको पीडा विनाशको कारण बन्दैन बरु आत्मिक बोधको माध्यम बन्छ।

यही दृष्टिले कृति पूर्वीय दर्शनसँग निकट देखिन्छ, जहाँ दुःखलाई जीवनको सत्य र आत्मविकासको आधार मानिन्छ। विशेषतः अनिमा, पुष्पलता, बधाई छ देवयानी र उहाँहरू आउनुभो मम्मी? जस्ता कथाहरूमा प्रेम त्याग र करुणामा रूपान्तरित भएको छ।

अर्कोतर्फ, कथाहरूमा आधुनिक जीवनको अस्तित्वगत शून्यता पनि तीव्र रूपमा उपस्थित छ। पात्रहरू सम्बन्धभित्र भएर पनि एक्लिएका छन्। उनीहरू सामाजिक संरचना, वर्गीय विभेद, युद्ध, प्रवास र स्मृतिको बोझसँग संघर्षरत छन्। ग्याब्रियले मानव आत्माको गहन दार्शनिक यात्रा बनेको छ, जहाँ पूर्वीय आध्यात्मिकता र आधुनिक अस्तित्ववादी चेतना एकअर्कासँग अन्तर्सम्बन्धित भएर देखा पर्छन्।

ग्याब्रियले समकालीन नेपाली आख्यान साहित्यमा प्रेम, आस्था, आदर्श र मानवीय संवेदनाको बहुआयामिक दस्तावेजका रूपमा उभिएको कृति हो। यो मानव आत्माको मौन संघर्ष, सम्बन्धहरूको सूक्ष्म मनोविज्ञान र आधुनिक जीवनको नैतिक द्वन्द्वलाई कलात्मक संवेदनासहित अभिव्यक्त गर्ने साहित्यिक यात्रा हो।

२०७७ सालमा प्रकाशित यस सङ्ग्रहभित्र समावेश १३ कथाहरूले नेपाली समाज, जापानी परिवेश र अमेरिकी जीवनशैलीलाई एउटै भावभूमिमा उभ्याउँदै विश्वमानवीय चेतनाको निर्माण गरेका छन्। कथाकार कल्पित प्रेमलाई केवल रोमान्टिक अनुभूति वा शारीरिक आकर्षणमा सीमित राख्दैनन्, उनी प्रेमलाई आत्मिक समर्पण, त्याग, करुणा र अस्तित्वको गहन आध्यात्मिक अनुभूति मान्छन्।

यही कारणले ग्याब्रियले नेपाली कथा साहित्यमा आत्मिक मूल्यहरूको पुनर्स्मरण बन्न पुगेको छ। यस कृतिमा प्रेम जीवनको सौन्दर्य मात्र होइन, मानव पीडालाई अर्थ दिने शक्ति पनि हो। कथाहरू पढ्दै जाँदा पाठकले अनुभूति गर्छ-मानिसको वास्तविक विजय प्राप्तिमा होइन, समर्पणमा हुन्छ। यही भावधाराले यस सङ्ग्रहलाई विश्व साहित्यका मानवीय परम्परासँग जोड्छ। विशेषतः रवीन्द्रनाथ ठाकुरको करुणामूलक मानवतावाद, पाब्लो नेरुदाको प्रेम–चेतना, लियो टोलस्टोयको नैतिक दृष्टि तथा हारुकी मुराकामीको एकान्त चेतनासँग ग्याब्रियले संवादरत देखिन्छ।

कृतिको संरचनात्मक पक्ष अत्यन्त रोचक छ। सबै कथाहरू पूर्वदीप्ति शैलीमा लेखिएका छन्, जसले स्मृतिलाई कथाको आधार बनाएको छ। पात्रहरू वर्तमानबाट अतीतमा फर्किन्छन् र त्यहाँबाट आफ्नो जीवन, प्रेम, पीडा र विछोडलाई पुनः व्याख्या गर्छन्।

यसरी स्मृति यहाँ केवल कथन शैली होइन यो चेतनाको संरचना हो। यो प्रविधि भर्जिनिया वुल्फको चेतनाको प्रवाह शैलीसँग निकट देखिन्छ, जहाँ बाह्य घटनाभन्दा आन्तरिक मनोप्रवाह बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अनिमा, भ्रमजाल, बधाई छ देवयानी जस्ता कथाहरूमा पात्रहरू वर्तमान यथार्थभन्दा बढी अतीतको भावनात्मक प्रतिध्वनिमा बाँच्छन्। यही कारणले कथा पढ्दा समय र स्मृतिबीचको सीमा मेटिएको अनुभव हुन्छ।

कथाहरू क्रमिक घटनामा होइन, अनुभूतिमा बग्छन्। यसले पाठकलाई रेखीय कथाभन्दा गहन मनोवैज्ञानिक यात्रामा पुर्‍याउँछ। कथाकारले पात्रहरूको मौनता, अन्तर्द्वन्द्व र स्मृतिलाई यति सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरेका छन् कि कथा पढ्दा पाठक आफ्नै विगतमा फर्किएको अनुभूति गर्छ। यही संरचनात्मक विशेषताले ग्याब्रियले लाई सामान्य प्रेमकथाभन्दा माथि उठाएर अस्तित्ववादी आख्यान बनाएको छ।

कृतिको केन्द्रीय शक्ति यसको प्रेमदर्शन हो। यहाँ प्रेम प्राप्ति होइन, त्यागको नाम हो। पुष्पलता, बधाई छ देवयानी, अनिमा, कृष्ण सर लगायतका कथाहरूले प्रेमलाई आध्यात्मिक उचाइमा पुर्‍याएका छन्। अनुरागले आफ्नो रोग लुकाएर प्रेमिकाबाट टाढिनु, देवयानीको प्रेमलाई स्वीकारेर पनि त्याग गर्न सक्ने प्रेमी, वा विवेकको मृत्युपछि पनि स्मृतिमा बाँचेकी अनिमा यी सबै पात्रहरूले प्रेमलाई स्वामित्व होइन, समर्पणका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

यही दृष्टि पाब्लो नेरुदाको प्रेम–चेतना र खलिल जिब्रानको आत्मिक प्रेमदर्शनसँग मेल खान्छ। नेरुदाका कवितामा जस्तै यहाँ प्रेम शरीरबाट सुरु भएर आत्मामा रूपान्तरित हुन्छ। कथाकारले देखाएका प्रेमी पात्रहरू स्वार्थी छैनन् उनीहरू पीडालाई पनि प्रेमकै अंश मान्छन्। यही कारणले ग्याब्रियले भित्रको प्रेम केवल भावुकता होइन, आध्यात्मिक अनुशासन बनेको छ।

प्रेमलाई नैतिकता, धैर्य र बलिदानसँग जोड्ने दृष्टि यस कृतिको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो। आधुनिक समयको भौतिक मोह र सम्बन्धको कृत्रिमताबीच यस्तो आत्मिक प्रेमको प्रस्तुति अत्यन्त अर्थपूर्ण देखिन्छ।

कृतिमा नारीचेतनाको प्रस्तुति पनि उल्लेखनीय छ। मोहभङ्ग, मेरी प्यारी छोरी, पुष्पलता, अनिमा जस्ता कथाहरूमा नारी पात्रहरू चेतनाशील, संवेदनशील र नैतिक शक्ति बोकेका व्यक्तित्व हुन्। लक्ष्मी, पुष्पलता, अनिमा वा अनु यी सबै पात्रहरूले समाजको पितृसत्तात्मक संरचनासँग संघर्ष गर्छन्।

विशेषतः मेरी प्यारी छोरी कथाले नेपाली समाजमा विद्यमान लैङ्गिक विभेदमाथि सशक्त प्रश्न उठाउँछ। गर्भमै छोरीलाई अस्वीकार गर्ने मानसिकताको विरोध गर्दै कथाले नारी अस्तित्वको सम्मानको पक्ष लिएको छ। यस दृष्टिले ग्याब्रियले सिमोन द बोउवारको नारी–अस्तित्व चेतनासँग संवादरत देखिन्छ।

बोउवारले भनेझैँ नारी जैविक सत्ता होइन समाजले निर्माण गरेको अस्तित्व हो, जसलाई चेतनाले पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ। कल्पितका कथाहरूमा पनि नारी पीडित मात्र छैन ऊ प्रतिरोध, त्याग र आत्मसम्मानको प्रतीक बनेर उभिन्छ। यद्यपि कतिपय कथामा आदर्श नारीको प्रस्तुति अत्यधिक भावुक र परम्परागत देखिने सम्भावना पनि छ, तर समग्रमा कृतिले नारीलाई संवेदनशील गरिमाका साथ चित्रण गरेको छ।

ग्याब्रियलेको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक यथार्थ चेतना हो। कथाहरू प्रेममा केन्द्रित भए पनि त्यसभित्र वर्गीय विभेद, युद्ध, श्रम, प्रवास, लैङ्गिक असमानता र सामाजिक विघटनका गहिरा सन्दर्भहरू छन्। उहाँहरू आउनुभो मम्मी? कथाले जनयुद्धको पीडालाई अत्यन्त मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गरेको छ।

प्रेमीको मृत्यु र त्यसपछि उत्पन्न मानसिक शून्यताले युद्धले केवल शरीर होइन, आत्मा पनि नष्ट गर्छ भन्ने सत्य उजागर गर्छ। यो दृष्टि एरिख मारिया रेमार्कको युद्धविरोधी चेतनासँग मिल्छ। त्यसैगरी कथाले जापानी समाजको कानुनी संरचना, वैवाहिक सम्बन्ध र पुरुषमाथिको मनोवैज्ञानिक दबाबलाई चित्रण गरेको छ।

एडमको प्रेम कथाले तेस्रोलिङ्गी समुदायको अस्तित्व र अधिकारलाई उठान गर्दै आधुनिक मानवअधिकार चेतनालाई स्पर्श गरेको छ। यसले कथाकारको दृष्टि सीमित सांस्कृतिक घेराभन्दा बाहिर रहेको देखाउँछ। उनी नेपाली समाजलाई विश्वपरिवेशसँग तुलना गर्दै मानव अस्तित्वका साझा प्रश्नहरू उठाउँछन्। यही कारणले ग्याब्रियले केवल स्थानीय कथासङ्ग्रह नभई विश्वमानवीय अनुभवको नेपाली रूपान्तरण बनेको छ।

दार्शनिक दृष्टिले ग्याब्रियले अस्तित्ववाद, मानवतावाद र आध्यात्मिक करुणाको त्रिवेणी हो। जाँ–पल सार्त्रको अस्तित्ववादमा जस्तै यहाँ पात्रहरू आफ्नो निर्णयको जिम्मेदारी आफैँ बोक्छन्। प्रेममा विफल भए पनि, जीवनमा एक्लिए पनि, उनीहरू आफ्नो चेतनाबाट भाग्दैनन्। उनीहरू पीडालाई स्वीकार्छन्।

अनिमा वा भ्रमजाल का पात्रहरू यही अस्तित्वगत एकान्तका प्रतिनिधि हुन्। अर्कोतर्फ कथाहरूमा करुणा, सहअस्तित्व र आत्मिक सम्बन्धको भाव अत्यन्त प्रबल छ, जसले बौद्ध दर्शन र रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवतावादी दृष्टिसँग निकटता देखाउँछ। विशेषतः प्रेमलाई आध्यात्मिक उन्नतिको माध्यम मान्ने कथाकारको दृष्टि पूर्वीय दर्शनसँग गहन रूपमा जोडिएको छ। कथाका पात्रहरू बाह्य सफलताभन्दा आत्मिक शान्तिको खोजमा छन्। यही कारणले कृतिमा प्रेम, पीडा र स्मृति केवल भावनात्मक अनुभव होइनन् ती आत्मअन्वेषणका माध्यम बनेका छन्।

भाषाशैलीका दृष्टिले हरिश कल्पित सरल, सहज र भावनात्मक कथाकार हुन्। उनका वाक्यहरू जटिल आङ्कारिक संरचनामा होइन, जीवनकै बोलिचालीको लयमा बग्छन्। यही सरलताले कथालाई पाठकसम्म प्रत्यक्ष पुर्‍याउँछ। संवादहरू स्वाभाविक छन्, विशेषतः नेपाली, जापानी र अमेरिकी परिवेशका सांस्कृतिक भिन्नता चित्रण गर्दा लेखकले भाषिक लयलाई सन्तुलित राखेका छन्।

कतिपय कथाहरूमा भावुकताको मात्रा बढी देखिए पनि त्यसले कथाको आत्मीयता घटाएको छैन। बरु यही भावुकता कथाहरूको मानवीय शक्ति बनेको छ। कथाकारले प्रकृति, मौनता, स्मृति र सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक ढंगले प्रयोग गरेका छन्। भ्रमजालमा स्मृति, ग्याब्रियले मा छोरीप्रतिको प्रेम, पुष्पलता मा त्याग, उहाँहरू आउनुभो मम्मी? मा पर्खाइ यी सबै प्रतीकात्मक रूपमा गहिरा अर्थ बोकेका छन्। यद्यपि वर्णविन्यास, सम्पादन र कतिपय संरचनात्मक दोहोर्‍याइमा केही कमजोरी देखिन्छन्, तर ती कमजोरीहरूले कृतिको भावात्मक प्रभावलाई कम गर्दैनन्।

ग्याब्रियले समकालीन नेपाली कथासाहित्यमा प्रेम, करुणा, स्मृति र नैतिक चेतनाको महत्त्वपूर्ण कृति हो। यसले आधुनिक मानिसको एकान्त, सम्बन्धको विघटन, युद्धको पीडा, नारी अस्तित्व, लैङ्गिक चेतना र आत्मिक प्रेमलाई गहन संवेदनाका साथ प्रस्तुत गरेको छ। कल्पितले कथाहरू मार्फत मानव जीवनको वास्तविक अर्थ भौतिक उपलब्धिमा होइन, सम्बन्धको सत्यता र आत्मिक समर्पणमा निहित हुन्छ भन्ने देखाएका छन्।

यही कारणले ग्याब्रियले प्रेम र मानवताको दार्शनिक दस्तावेज बनेको छ। यस कृतिले पाठकलाई आफ्नै स्मृति, आफ्नै प्रेम, आफ्नै पीडा र आफ्नै अस्तित्वसँग सामना गराउँछ। विश्व साहित्यका महान् मानवतावादी परम्परासँग संवाद गर्दै ग्याब्रियले नेपाली आख्यान साहित्यमा एउटा शालीन, संवेदनशील र आध्यात्मिक आवाजका रूपमा दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने निश्चित छ।