विश्वभर बालश्रमविरुद्धको दिवस, जुन १२ को ऐतिहासिक अर्थ

काठमाडौं । विश्वभर बालश्रमविरुद्धको दिवस विभिन्न चेतना कार्यक्रम, अभियान र छलफलका साथ आज (शुक्रबार) मनाइँदैछ । प्रत्येक वर्ष जुन १२ का दिन मनाइने दिवसले बालबालिकालाई श्रम शोषणबाट जोगाउन विश्व समुदायले गरेको प्रतिबद्धता स्मरण गराउँछ ।

बालबालिकालाई शिक्षा, सुरक्षित वातावरण र स्वस्थ बाल्यकाल प्रदान गर्नुको सट्टा उनीहरूलाई श्रमिकका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रचलन अझै पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन । यही यथार्थका कारण अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आईएलओ)ले बालश्रम अन्त्यलाई प्राथमिकतामा राख्दै विश्वव्यापी अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ ।

Advertisement

सन् २००२ देखि औपचारिक रूपमा जुन १२ लाई विश्व बालश्रमविरुद्धको दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो । यसका पछाडि आईएलओका दुई महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिहरू मुख्य आधारका रुपमा रहेका छन् । काममा प्रवेश गर्ने न्यूनतम उमेर निर्धारण गर्ने महासन्धि नम्बर १३८ र बालबालिकालाई सबैभन्दा खराब प्रकारका श्रमबाट जोगाउने लक्ष्य महासन्धि नम्बर १८२ ले राखेको हुन्छ ।

महासन्धिहरूले बालबालिकालाई जोखिमपूर्ण, शारीरिक तथा मानसिक रूपमा हानिकारक कामबाट हटाई उनीहरूको शिक्षा र विकासलाई सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य राखेका छन् । तर, व्यवहारमा अझै पनि विश्वका धेरै देशहरूमा बालश्रमको समस्या चुनौतीका रूपमा कायम छ ।

नेपालमा पनि ग्रामीण क्षेत्रदेखि सहरी क्षेत्रसम्म विभिन्न स्वरूपमा बालश्रम देखिन्छ । घरेलु कामदार, होटल–रेस्टुरेन्ट, निर्माण क्षेत्र तथा सडक व्यापार जस्ता क्षेत्रमा बालबालिकाको प्रयोग अझै पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन । गरिबी, अशिक्षा, पारिवारिक बाध्यता र चेतनाको कमी यसका प्रमुख कारण मानिन्छन् ।

सरकार, विभिन्न गैरसरकारी संस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले बालश्रम न्यूनीकरणका लागि अभियान सञ्चालन गर्दै आए पनि यसको अन्त्य अपेक्षाकृत रूपमा तीव्र हुन सकेको छैन । कानुन कार्यान्वयन कमजोर हुनु, निगरानी प्रणाली प्रभावकारी नहुनु र सामाजिक संरचनामा रहेको आर्थिक असमानता यस समस्यालाई अझ जटिल बनाउने पक्षका रूपमा देखिन्छन् ।

यस वर्षको दिवसमा पनि विभिन्न संस्थाहरूले बालश्रम अन्त्यका लागि सामूहिक प्रयास आवश्यक रहेको सन्देश दिइरहेका छन् । बालबालिकालाई श्रम होइन शिक्षा र अवसर दिनुपर्ने कुरामा जोड दिइँदै आएको छ ।

बालश्रम अन्त्य कानुनी वा नीतिगत मात्र नभएर सामाजिक सोच परिवर्तनसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । जबसम्म बालबालिकालाई कामभन्दा विद्यालयमा राख्ने संस्कार बलियो हुँदैन, तबसम्म पूर्ण रूपमा बालश्रम अन्त्य गर्न कठिन हुन्छ ।

हरेक बालबालिकाले सुरक्षित, सम्मानजनक र अवसरयुक्त बाल्यकाल पाउनुपर्छ तथा श्रम होइन शिक्षा उनीहरूको अधिकार हो सन्देश विश्व बालश्रमविरुद्धको दिवसले दिने गरेको छ ।