जलवायु परिवर्तन र हिमालय संकट

तोमनाथ उप्रेती

२०८३ असार १३, शनिबार १६:११

हिमालय पृथ्वीको जलवायु प्रणालीको मेरुदण्ड हो । यहाँका हिमनदी, हिम चुचुरा र वनस्पति सम्पूर्ण प्राणीको जीवन रेखा हुन् । तर आज यही हिमालय क्षेत्र जलवायु परिवर्तनको संकटमा परेको छ । तापक्रम वृद्धिसँगै हिउँ पग्लिने दर तीव्र भएको छ, जसले हिमनदीहरूको अस्तित्वलाई नै चुनौती दिइरहेको छ ।

हिमालयलाई प्रायः तेस्रो ध्रुव भनिन्छ । यो ध्रुव स्थिर छैन । यो निरन्तर परिवर्तनशील छ । पछिल्ला दशकहरूमा हिमालयका धेरै हिमनदीहरू उल्लेखनीय रूपमा सुक्दै गएका छन् । यसले पानीको स्रोतमा गम्भीर असन्तुलन निम्त्याएको छ । गंगा, कोशी, कर्णाली जस्ता नदी प्रणालीहरू हिमालयकै हिउँमा निर्भर छन् । जब हिमनदी कमजोर हुन्छन्, त्यसको प्रत्यक्ष असर करोडौँ मानिसहरूको जीवनमा पर्छ ।

जलवायु परिवर्तन वर्षा प्रणालीको अस्थिरता पनि हो । कहिले अत्यधिक वर्षा, कहिले अनावृष्टि यी असन्तुलनहरूले पहाडी भूभागमा पहिरो, बाढी र भूक्षय बढाइरहेका छन् । हिमालय क्षेत्र पहिले नै संवेदनशील भू-संरचना भएको कारण, यहाँको सानो परिवर्तन पनि ठूलो विनाशमा परिणत हुन्छ ।यस संकटको दार्शनिक पक्ष पनि गहिरो छ । हिमालय मानव सभ्यताको आध्यात्मिक प्रतीक पनि हो । यसलाई पूर्वीय चिन्तनमा स्थिरता, शुद्धता र सन्तुलनको प्रतीक मानिन्छ । तर जब यही प्रतीक असन्तुलित हुन्छ, त्यसले मानव जीवनशैलीमाथि प्रश्न उठाउँछ ।

जलवायु परिवर्तन र हिमालय संकट मानव सभ्यताको नैतिक चुनौती हो । समाधान प्रविधिमा मात्र होइन, जीवनशैली, नीति र चेतनाको रूपान्तरणमा निहित छ । प्रकृतिको संरक्षण गर्नु भनेको भविष्यको संरक्षण गर्नु हो र हिमालयको रक्षा गर्नु भनेको सम्पूर्ण मानवताको रक्षा गर्नु हो ।

पछिल्ला दशकहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालयको प्राकृतिक सन्तुलन गम्भीर संकटमा परेको छ । तापक्रम वृद्धिसँगै हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्, जसले नदीहरूको जलप्रवाहमा अस्थिरता सिर्जना गरेको छ । कतै बाढी र पहिरोको जोखिम बढेको छ भने कतै दीर्घकालीन खडेरीको समस्या देखिन थालेको छ ।

यस परिवर्तनले हिमाली वन, जडीबुटी, वन्यजन्तु र चराचर प्रजातिहरूको अस्तित्व नै जोखिममा परेको छ । जैविक विविधता घट्दै जाँदा पारिस्थितिक सन्तुलन कमजोर बन्दै गएको छ । साथै, हिमाली क्षेत्रका स्थानीय समुदायको परम्परागत जीवनशैली, कृषि प्रणाली र सांस्कृतिक अभ्यासहरू पनि अस्थिर बन्दै गएका छन् । पर्यटन, जलविद्युत् र कृषि जस्ता आर्थिक गतिविधिमा परेको असरले सामाजिक–आर्थिक चुनौतीलाई थप जटिल बनाएको छ ।

यस पृष्ठभूमिमा, हिमालयमा देखिएको जलवायु परिवर्तनको प्रभाव विकास, सुरक्षा र मानवीय अस्तित्वसँग जोडिएको बहुआयामिक समस्या बनेको छ । यसैले, प्रकृतिको सन्तुलन जोगाउन वैज्ञानिक अनुसन्धान, दिगो नीति र सामूहिक चेतनाको आवश्यकता आज झन् तीव्र रूपमा महसुस भइरहेको छ ।

हिमालय, पृथ्वीको छत भनेर चिनिने, प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता र मानव सभ्यताको अनमोल धरोहर हो । यो क्षेत्र जलवायु परिवर्तनको प्रभावमा तीव्र संवेदनशील रहेको छ । विगत केही दशकमा हिमालय क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिदर र वर्षा प्रणालीमा असमानताले नदी तटीय बाढी, हिउँ पग्लिनु, भूस्खलन, पहिरो र जलस्रोत संकटको रूप लिँदै आएको छ । हिमाली समुदायहरू, विशेष गरी साना गाउँहरू, यी परिवर्तित परिस्थितिहरूबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छन् । उनीहरूको कृषि, जडीबुटी उत्पादन, पशुपालन र दैनिक जीवन संकटग्रस्त हुँदै गएको छ ।

वर्तमान विश्व जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकटको सामना गरिरहेको छ, जसको प्रभाव हिमाली क्षेत्रहरूमा अझ तीव्र देखिन्छ । अनियन्त्रित औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग र वन विनाशले तापक्रम वृद्धि, चरम मौसमी घटना र जलस्रोतको अस्थिरता बढाएको छ । नेपाल जस्ता हिमाली मुलुकमा हिमनदी पग्लनु, बाढी–पहिरो, खडेरी र वर्षा अनियमितताले कृषि, जैविक विविधता र जीवनयापनमा गहिरो असर पारेको छ । हिमाली पारिस्थितिकी अत्यन्त संवेदनशील भएकाले यस संकटले दिगो विकास, स्वास्थ्य र प्राकृतिक सन्तुलनलाई गम्भीर चुनौती दिएको छ ।

जलवायु परिवर्तनले हिमाली परिस्थितिकीमा मात्र नभई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि चुनौती सिर्जना गरेको छ । हिमाल पग्लिएसँगै पानीको आपूर्ति अस्थिर हुँदै जान्छ, जसले कृषि उत्पादन, ऊर्जा सुरक्षा, र वातावरणीय सन्तुलनमा प्रभाव पार्छ । यसले नेपालको जस्तो भूपरिवेष्टित देशको विकास र खाद्य सुरक्षामा जोखिम बढाउँछ ।गिट्टीको ओसारपसार र योजना विनाको बाटा खन्ने कार्यले माटोको उर्वरा शक्ति घटाएको छ । यसले हिमाली भूभागमा पहिरो र बाढीको जोखिम बढाउँछ । साथै, वर्षा र पानीको असमान वितरणले कृषि र पशुपालनमा असर पार्दै छ, जसले ग्रामीण जनसंख्या र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रतिकूल असर पुर्‍याउँछ ।

जलस्रोतमा पनि संकट आएको छ । हिमाली क्षेत्रको पानीको स्रोतहरू सुक्दै गएका छन् । भूमिगत जल भण्डार घट्दै गएपछि पानीको अभाव पैदा भएको छ । जलविद्युत उत्पादन क्षमता घटेको छ भने केही निर्माणाधीन केन्द्र र प्रसारण लाइनहरू बाढी तथा पहिरोले क्षतिग्रस्त भएका छन् । यसले दिगो ऊर्जा उत्पादनमा चुनौती सिर्जना गरेको छ । हिमाली परिस्थितिकी संकटले प्राकृतिक वातावरणमा मात्र असर गर्दैन, मानव जीवन, सामाजिक संरचना र आर्थिक विकासमा पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ । कृषि उत्पादनमा गिरावट, पशुपालनमा कठिनाइ, खाद्यान्न अभाव, स्वास्थ्य समस्याहरू र रोजगारी संकट सिर्जना हुन्छ । यसले स्थानीय समुदायमा विस्थापन, गरिबी र असमानता बढाउँछ ।

मानव जातिको भविष्य जलवायु सन्तुलनसँग सम्बन्ध राख्छ । तापक्रम वृद्धिका कारण समुद्री सतह बढ्दै गएको छ, जुन तटीय सहरहरू डुबानको खतरा भोगिरहेका छन् । खाद्यान्न उत्पादन घट्दै गएको छ, पानीको स्रोत सुक्दै गएको छ र प्राकृतिक विपद्हरूको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ ।अबको उपाय भनेको दिगो विकासको बाटो अपनाउनु हो हरित ऊर्जा प्रयोग, वन संरक्षण, जलस्रोतको संरक्षण र विश्वस्तरमै वातावरणमैत्री नीतिहरू कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ । यदि मानव जातिले प्रकृतिसँग मिलेर चल्न सकेन भने, न हिमाल बाँच्छ, न मानिस । त्यसैले आजको चेतना नै भविष्यको सुरक्षा हो ।

विश्व आज जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकटको सामना गर्दै छ । वातावरणीय असन्तुलन, प्राकृतिक प्रकोपको वृद्धि, जल स्रोतको क्षय र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा असर परिरहेको छ । तापमान वृद्धिका कारण पृथ्वीको मौसम प्रणाली अस्थिर बन्दै गएको छ । नेपालजस्ता हिमाली र विकासशील मुलुकहरूमा यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिएको छ । हिमनदीहरू पग्लँदै छन्, ग्लेशियर ताल विस्फोटको खतरा बढ्दै छ र बाढी, पहिरो तथा असिनाका घटना तीव्र भएका छन् ।

विकास मानव सभ्यताको आवश्यक पक्ष हो । तर, ऊर्जा, पूर्वाधार, उद्योग र कृषिमा हुने प्रगतिका नाममा हुने अत्यधिक खनन, वन विनाश र इन्धनको प्रयोगले वातावरण प्रदूषित भएको छ । यसले हरित गृह ग्यास उत्सर्जन बढाउँछ, जसले जलवायु परिवर्तनलाई झन् तीव्र बनाउँछ । यिनै कारणले विकास र वातावरणबीच द्वन्द्व देखिन्छ ।
नेपालमा जलवायु परिवर्तनको असर कृषि प्रणालीमा विशेष गरी देखिन्छ । वर्षाको अनिश्चितता, खडेरी र बाली नष्ट हुने समस्याले कृषिमा निर्भर जनताको जीवनमा संकट सिर्जना गरेको छ । हिमाल पग्लँदा ग्लेशियर तालहरूको विस्फोटको जोखिम बढ्छ, जुन गाउँ, सहर र खेतीपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ । तापक्रम वृद्धिले ध्रुवीय र उच्च पहाडी प्रजातिहरूको जीवन संकटमा पार्दै छ । तर समाधान पनि सम्भव छ- नवीकरणीय ऊर्जा, वातावरणमैत्री कृषि, हरियाली पूर्वाधार र जनचेतनाले दिगो विकास सम्भव छ ।

हिमाली जलस्रोत नेपालको जीवन र विकासको महत्त्वपूर्ण आधार हो । तर, हालको जलवायु परिवर्तनका कारण यी स्रोतहरू अस्थिर बन्दै गएका छन् । नदी, बगर र हिमानी स्रोतहरूको असन्तुलनले कृषि, ऊर्जा, वातावरणीय र सामाजिक आर्थिक प्रणालीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ । विशेष गरी कृषि क्षेत्र सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छ ।

सिँचाइमा पानीको कमी, माटोको क्षरण र असामयिक बाढीले उत्पादनमा कमी ल्याउँछ र स्थानीय किसानको जीवनयापनमा चुनौती सिर्जना गर्दछ । यसले खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न कठिनाइ बढाउँछ ।ऊर्जा उत्पादन पनि अस्थिर जलस्रोतबाट प्रभावित हुन्छ । जलविद्युत आयोजना सञ्चालनको आधार नदी प्रवाह हो, र पानीको असन्तुलनले उत्पादनमा कमी आउँछ वा अत्यधिक बाढीले संरचनामा क्षति पुर्‍याउँछ । यसले दिगो ऊर्जा सुरक्षामा बाधा पुर्‍याउँछ र मुलुकको विकासमा असर पार्छ ।

हिमाली क्षेत्रमाथि जलवायु परिवर्तनले पारेको प्रभावले मानव जीवन, जैविक विविधता, आर्थिक गतिविधि र सांस्कृतिक पहिचानसम्म गहिरो असर पुर्‍याएको छ । ग्लेसियर पग्लनु, जलस्रोतको अस्थिरता, बाढी खडेरीजस्ता जोखिम र जैविक प्रजातिहरूको संकटले हिमाली परिस्थितिकीलाई अत्यन्त संवेदनशील बनाइदिएको छ । यसले दिगो विकासका आधार कृषि, ऊर्जा, पर्यटन र जीवनयापन सबैमा दीर्घकालीन चुनौती सिर्जना गरेको छ ।

यस संकटको समाधानका लागि तात्कालिकभन्दा पनि दीर्घकालीन, वैज्ञानिक र समावेशी रणनीति आवश्यक छ । स्मार्ट जल व्यवस्थापन, वन तथा जलस्रोत संरक्षण, हरित ऊर्जा प्रवर्द्धन, विपद् पूर्वतयारी र जलवायु अनुकूलन नीतिहरूलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । यसका साथै, स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता, नीति–कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले मात्र स्थायी समाधान सम्भव हुन्छ ।

हिमालयको संरक्षण भनेको प्रकृतिको मात्र रक्षा होइन, यो भविष्यका पुस्ताको जीवन सुरक्षा र समग्र मानव सभ्यताको हितसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो । सामूहिक प्रयास, वैश्विक जिम्मेवारी र सचेत व्यवहारद्वारा नै हिमाली परिस्थितिकीलाई सुरक्षित राख्दै सन्तुलित र समृद्ध भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ ।
लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव

तपाइको प्रतिक्रिया