चियाः उत्पादन उत्साहजनक, बजारको जहिल्यै चुनौती

Share this
734shares
मुलुकी खबर
मुलुकी खबर
clock२०८३ मंसिर २, बुधबार १३:२६

विराटनगर । नेपाली चियाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउने सम्भावना बोकेको छ । इलामलगायत पूर्वी पहाडी जिल्लामा उत्पादन हुने अर्थोडक्स चियाको स्वाद र सुगन्ध तथा झापामा उत्पादन हुने सिटिसी चियाले यो क्षेत्रलाई मुलुकको महत्वपूर्ण कृषि तथा निर्यातजन्य उद्योगका रूपमा स्थापित गरेका छन् । तर उत्पादनको सम्भावना हुँदाहुँदै पनि किसान र उद्योगीले अपेक्षित लाभ लिन सकेका छैनन् । बजारको अनिश्चितता, निर्यातमा अवरोध, उत्पादन लागत र गुणस्तरसम्बन्धी चुनौतीले नेपाली चिया क्षेत्रलाई दबाबमा राखेको छ ।

राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालमा २० हजार ६०२ हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती भएको थियो । उक्त वर्ष करिब २ करोड ६१ लाख किलो प्रशोधित चिया उत्पादन भएको थियो । देशभर १५ हजारभन्दा बढी चिया किसान, १७० ठूला चिया बगान र १२० प्रशोधन केन्द्र रहेको बोर्डको तथ्यांक छ ।

तर उत्पादनको तथ्यांकले मात्रै यो क्षेत्रको वास्तविक अवस्था देखाउँदैन । आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा २० हजार ७६० हेक्टरमा खेती हुँदा २ करोड ६९ लाख किलोभन्दा बढी प्रशोधित चिया उत्पादन भएको थियो । त्यसको तुलनामा पछिल्लो वर्ष खेतीको क्षेत्रफल र उत्पादन दुवै केही घटेका छन् । मौसम, रोगकिरा, श्रमिक अभाव, उत्पादन लागत र प्रशोधन क्षमताजस्ता कारणले उत्पादनमा उतारचढाव आउने गरेको छ ।

चिया उत्पादनको ठूलो हिस्सा झापा र इलाममा केन्द्रित छ । आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा झापामा १० हजार ३४० हेक्टरमा चिया खेती भएको र १ करोड ९५ लाख किलोभन्दा बढी प्रशोधित चिया उत्पादन भएको थियो । इलाममा ७ हजार ३०९ हेक्टरमा खेती हुँदा ६२ लाख किलोभन्दा बढी चिया उत्पादन भएको थियो । झापामा सिटिसी र इलाममा अर्थोडक्स चियाको उत्पादन प्रमुख छ ।

उत्पादनको आधार र बजारबाट प्राप्त हुने आम्दानी भने फरक विषय हुन् । किसानले हरियो पत्तीको उचित मूल्य पाउने, उद्योगले नियमित रूपमा प्रशोधन गर्न सक्ने र उत्पादित चियाले बजार पाउने अवस्था एकअर्कासँग जोडिएका छन् । उत्पादन बढे पनि बजारको मागअनुसार बिक्री हुन नसके त्यसको लाभ किसान र उद्योगसम्म पुग्न कठिन हुन्छ ।

निर्यातमा भारतको निर्भरता

नेपाली चियाको प्रमुख बजार भारत हो । भौगोलिक निकटता, ढुवानीको सहजता र लामो समयदेखिको व्यापारिक सम्बन्धका कारण नेपाली चियाको ठूलो हिस्सा भारतीय बजारमा निर्भर छ । तर एउटै बजारमा अत्यधिक निर्भर हुँदा त्यहाँको माग, मूल्य, आयात प्रक्रिया र गुणस्तर परीक्षणसम्बन्धी व्यवस्थामा हुने परिवर्तनले नेपाली उद्योगलाई सीधै असर पार्छ ।

राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालले करिब १ करोड ५६ लाख किलो चिया निर्यात गरी ४ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ विदेशी मुद्रा आर्जन गरेको थियो । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा करिब १ करोड ३९ लाख किलो चिया निर्यातबाट ३ अर्ब ६२ करोड ५० लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको थियो । यस अवधिमा निर्यातको परिमाण र मूल्य दुवै बढेका थिए ।

तर त्यसपछिको आर्थिक वर्षमा काँकडभिट्टा नाकाबाट हुने चिया निर्यात घटेको देखिन्छ । आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा उक्त नाकाबाट १३ हजार ४५ मेट्रिक टन चिया निर्यात भएको थियो । अघिल्लो वर्ष यो परिमाण १५ हजार ३११ मेट्रिक टन थियो । निर्यात मूल्य पनि ४ अर्ब १७ करोड रुपैयाँबाट घटेर ३ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँमा झरेको थियो ।

भारतमा चिया निर्यातका क्रममा देखिने परीक्षण प्रक्रिया र अन्य गैरभन्सार अवरोध नेपाली उद्योगीका लागि पुरानै समस्या हुन् । सन् २०२६ मा भारतीय पक्षले नेपाली चियाको प्रत्येक खेपमा प्रयोगशाला परीक्षण अनिवार्य गरेपछि निर्यात प्रभावित भएको थियो । त्यसपछि परीक्षण प्रक्रियामा केही सहजता आए पनि पुनः नमुना संकलन र प्रयोगशाला स्वीकृतिका कारण भारतीय खरिदकर्ताले चिया खरिद रोक्ने अवस्था आएको थियो । यसले इलाम र झापाका उद्योगमा चिया थन्किने र उत्पादन रोक्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको थियो ।

यसको असर उद्योगीमा मात्र सीमित हुँदैन । उद्योगले चिया खरिद गर्न नसके किसानको हरियो पत्ती बिक्री हुँदैन । उत्पादन रोकिँदा श्रमिकको रोजगारी र आम्दानीसमेत प्रभावित हुन्छ । त्यसैले निर्यातमा देखिने अवरोधलाई किसानदेखि उद्योग र श्रमिकसम्म जोडिएको समस्याका रूपमा हेर्नुपर्ने अवस्था छ ।

सरकारी पहल र बजार विस्तारको आवश्यकता

इलामका चिया उद्यमी दिनेश निरौला नेपाली चियाको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा राम्रो सम्भावना भए पनि त्यसअनुसार सरकारी स्तरबाट ठोस पहल हुन नसकेको बताउँछन् । उनका अनुसार कतिपय व्यवसायीले आफ्नै सम्पर्क र प्रयासका आधारमा विदेशमा चिया निर्यात गरिरहेका छन् । निकासी प्रक्रिया व्यवस्थित र सहज बनाउन सके नेपाली चियाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उल्लेख्य स्थान पाउन सक्ने उनको भनाइ छ ।

झापाका चिया उद्यमी प्रकाश अधिकारी पनि चिया क्षेत्रको विकासका लागि किसान र उद्योगीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने बताउँछन् । चिया किसानलाई प्रोत्साहन, उद्यमीलाई सहुलियत, बजार व्यवस्थापन र खेतीमा देखिएका समस्या समाधान गर्न सके चियाबाट अहिलेभन्दा धेरै आम्दानी लिन सकिने उनको भनाइ छ ।

‘चियाले ठूलो संख्यामा रोजगारी पनि दिने भएकाले यसको खेती र उत्पादनलाई सरकारले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ,’ अधिकारी भन्छन् ।

नेपाली चिया क्षेत्रको अर्को चुनौती उत्पादनको गुणस्तर र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा गर्नु हो । विषादीको सुरक्षित प्रयोग, प्रशोधनको एकरूपता, प्रमाणीकरण र परीक्षणका लागि आवश्यक पूर्वाधारको अभावले निर्यात लागत बढाउने गरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न चाहने उद्योगले गुणस्तर कायम राख्नुका साथै नियमित आपूर्ति र बजारसँगको सम्बन्ध पनि बलियो बनाउनुपर्छ ।

चिया उत्पादनमा श्रमिक अभाव र बढ्दो लागतले पनि किसान तथा उद्योगीलाई समस्यामा पारेको छ । युवा पुस्ता खेतीमा आकर्षित नहुनु, यान्त्रिकीकरणका लागि पर्याप्त सहयोग नहुनु र उत्पादन सामग्रीको लागत बढ्नुले साना किसानको खर्च बढाएको छ । अर्कोतर्फ, उद्योगीले प्रशोधन, प्याकेजिङ, ढुवानी र बजार प्रवर्द्धनमा लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ ।

नेपाली चियाका लागि भारत महत्वपूर्ण बजार भए पनि त्यसमा मात्र निर्भर रहनु दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण देखिएको छ । युरोप, अमेरिका, जापान र अन्य मुलुकमा अर्थोडक्स तथा प्रांगारिक चियाको बजार खोज्ने प्रयास भइरहेका छन् । इलामका केही उद्योगले तेस्रो मुलुकमा चिया निर्यात गर्दै आएका छन् । यसले नेपाली चियाको बजार भारतबाहिर पनि विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देखाउँछ ।

तर नयाँ बजारमा प्रवेश गर्न उत्पादनको गुणस्तर, अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणीकरण, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र नियमित आपूर्तिको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । नेपाली चिया आफ्नै पहिचान र ब्रान्डमा बिक्री गर्न सके मात्रै त्यसको वास्तविक मूल्य प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

चिया क्षेत्रको विकासका लागि किसान, उद्योगी र सरकारबीच समन्वय आवश्यक छ । किसानलाई गुणस्तरीय पत्ती उत्पादनका लागि प्राविधिक सहयोग, उद्योगलाई आधुनिक प्रशोधन प्रविधि र बजार विस्तारमा सहजीकरण तथा निर्यातका लागि सहज परीक्षण र प्रमाणीकरणको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ । स्वदेशी बजारमा नेपाली चियाको खपत बढाउने अभियान पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

नेपाली चियाको उत्पादन क्षमता र बजारको सम्भावना दुवै छन् । तर किसानले उचित मूल्य पाउने, उद्योगले उत्पादनको लागतअनुसार प्रतिफल प्राप्त गर्ने र निर्यातले स्थिरता पाउने वातावरण नबनेसम्म यो सम्भावना पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सक्दैन । उत्पादन बढाउने प्रयाससँगै बजार सुनिश्चितता, सरकारी सहजीकरण र आफ्नै ब्रान्ड निर्माणमा ध्यान दिनु अहिले नेपाली चिया क्षेत्रको मुख्य आवश्यकता हो ।

तपाइको प्रतिक्रिया
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.