हरियाली, आस्था र मेहेन्दीको सुवास: किन खास छ साउन ?

विराटनगर । नेपाली पात्रोअनुसार साउन महिनाको आगमनसँगै प्रकृति हराभरा बन्छ। चारैतिर झरी तथा हरिया खेतबारीले वातावरणलाई रमणीय बनाएका छन्। यही प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै हिन्दु धर्मावलम्बीका लागि साउन महिना अत्यन्त पवित्र र धार्मिक महत्व बोकेको महिना मानिन्छ।

विशेषगरी महिलाहरूका हात मेहेन्दी, हरिया चुरा र पोतेले सजिएका छन्। शिवालयहरूमा भक्तजनको भीड लाग्ने गरेको छ भने साउन महिनाको प्रत्येक सोमबार भगवान शिवको पूजा-आराधना र व्रत गर्ने प्रचलन छ।

Advertisement

साउनलाई भगवान शिवको प्रिय महिना पनि मानिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस महिनामा श्रद्धापूर्वक शिवको पूजा, जलाभिषेक, बेलपत्र अर्पण तथा सोमबारको व्रत गर्दा मनोकामना पूरा हुने, दाम्पत्य जीवन सुखमय बन्ने र परिवारमा सुख-शान्ति कायम रहने विश्वास छ। यही कारण विवाहित तथा अविवाहित दुवै महिलाहरूले विशेष उत्साहका साथ साउन महिनामा व्रत बस्ने गर्छन्।

साउन महिनामा हरियो रङलाई विशेष महत्व दिइन्छ। वर्षायामका कारण चारैतिर हरियाली फैलिने भएकाले हरियो रङलाई प्रकृति, जीवन, प्रेम, समृद्धि, उर्वरता र नयाँ आशाको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ।

विवाहित महिलाहरूले आफ्ना श्रीमान्को दीर्घायु, स्वास्थ्यलाभ, सुख–समृद्धि तथा दाम्पत्य सम्बन्ध अझ मजबुत रहोस् भन्ने कामनासहित हरियो चुरा, हरियो पोते र मेहेन्दी लगाउने परम्परा छ। हरियो रङले जीवनमा सधैँ हरियाली, खुसी र सकारात्मकता रहोस् भन्ने शुभकामना पनि व्यक्त गर्छ।

अविवाहित युवतीहरूले भने सुयोग्य वर प्राप्त होस् भन्ने धार्मिक विश्वासका साथ हरियो चुरा र मेहेन्दी लगाउने तथा सोमबारको व्रत बस्ने गर्छन्।

मेहेन्दी केवल सौन्दर्य बढाउने माध्यम मात्र होइन, यसको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व पनि उत्तिकै गहिरो छ। साउन महिनामा हातभरि मेहेन्दी लगाउनु शुभ मानिन्छ। विशेषगरी महिलाहरूले आकर्षक आकृतिमा मेहेन्दी लगाएर साउन पर्वलाई उल्लासका साथ मनाउने गर्छन्।

लोकविश्वासअनुसार मेहेन्दीको रङ जति गाढा बस्छ, दाम्पत्य सम्बन्ध उति नै प्रगाढ हुने मान्यता छ। साउनमा हरियो चुरा र मेहेन्दीको महत्व जति छ, भगवान शिवको पूजा गर्दा पहेँलो वस्त्र धारण गर्ने परम्पराको पनि उत्तिकै महत्व छ। हिन्दु धर्ममा पहेँलो रङलाई पवित्रता, ज्ञान, शान्ति, सकारात्मक ऊर्जा र धार्मिक आस्थाको प्रतीक मानिन्छ।

त्यसैले श्रद्धालुहरू विशेषगरी सोमबारको व्रतका दिन पहेँलो वस्त्र लगाएर शिवालयमा पूजा गर्न जाने, जल चढाउने, बेलपत्र अर्पण गर्ने तथा भगवान शिवको आराधना गर्ने गर्छन्। साउनका प्रत्येक सोमबार भगवान शिवको विशेष पूजा गरिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार सोमबारको व्रत बसेर शिवको आराधना गर्दा वैवाहिक जीवन सुखमय हुने, पारिवारिक कलह अन्त्य हुने, मनोकामना पूरा हुने तथा मानसिक शान्ति प्राप्त हुने विश्वास छ।

धार्मिक पक्षसँगै स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि समय–समयमा संयमित उपवास वा व्रतले शरीरलाई आराम दिने, पाचन प्रणालीलाई केही समय विश्राम मिल्ने तथा खानपानमा अनुशासन कायम गर्न सहयोग पुग्ने गर्छ। यद्यपि व्रत बस्ने तरिका व्यक्तिको स्वास्थ्यअनुसार फरक हुन सक्छ, त्यसैले स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मात्र व्रत बस्नु उपयुक्त हुन्छ।

हरियो रङलाई आँखाका लागि आरामदायी मानिन्छ। प्रकृतिसँग जोडिएको यो रङले मनलाई शान्त, ताजगीपूर्ण र सकारात्मक अनुभूति गराउने गर्छ। यही कारण वर्षायाममा फैलिएको हरियालीले मानिसको मनोबल बढाउन र मानसिक स्फूर्ति दिन सहयोग गर्ने विभिन्न अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन्।

मेहेन्दीमा प्राकृतिक रूपमा शीतलता प्रदान गर्ने गुण रहेको मानिन्छ। परम्परागत रूपमा यसले हातखुट्टामा चिसोपनको अनुभूति गराउने, शरीरलाई केही हदसम्म शीतल राख्ने तथा तनाव कम गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास रहिआएको छ।

धार्मिक किम्बदन्तीअनुसार देवी पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गर्न तथा शिवलाई प्रसन्न बनाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। शिव भगवानको प्रिय महिना साउनमा उनले हरियो चुरा, मेहेन्दी र पहेँलो वस्त्र धारण गरी श्रद्धापूर्वक सोमबारको व्रत बसेकी थिइन्। त्यसपछि भगवान शिव प्रसन्न भई पार्वतीलाई अर्धाङ्गिनीका रूपमा स्वीकार गरेको धार्मिक विश्वास छ। यही कारण आज पनि महिलाहरूले पार्वतीको अनुसरण गर्दै साउनमा व्रत बस्ने, मेहेन्दी लगाउने र हरियो चुरा लगाउँदै आएका छन्।

अर्को धार्मिक विश्वासअनुसार प्रेमका प्रतीक भगवान राधा–कृष्णले पनि वर्षायामको यही समयमा रासलीला र प्रेमोत्सव मनाएको उल्लेख विभिन्न धार्मिक कथाहरूमा पाइन्छ। त्यसैले साउनलाई प्रेम, समर्पण र आत्मीयताको महिनाका रूपमा पनि हेरिन्छ। साउन केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक उत्सव पनि हो।

गाउँदेखि सहरसम्म महिलाहरू समूह बनाएर मेहेन्दी लगाउने, हरिया चुरा किन्ने, साउने गीत गाउने, पिङ खेल्ने तथा एकअर्कासँग भेटघाट गर्ने परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ। पछिल्ला वर्षहरूमा साउन विशेष सांस्कृतिक कार्यक्रम, मेहेन्दी प्रतियोगिता तथा हरियो पहिरन दिवसजस्ता गतिविधिहरू पनि लोकप्रिय बन्दै गएका छन्।

साउन महिना नेपाली समाजमा आस्था, संस्कृति, प्रकृति र परम्पराको अनुपम सङ्गम हो। हरियो चुरा, पोते, मेहेन्दी, पहेँलो वस्त्र, सोमबारको व्रत तथा भगवान शिवको आराधनाले केवल धार्मिक विश्वासलाई मात्र होइन, प्रेम, समर्पण, सकारात्मक सोच, पारिवारिक एकता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई पनि अभिव्यक्त गर्छ। त्यसैले साउनलाई केवल एउटा महिना नभई नेपाली संस्कृति, धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य र सामाजिक सद्भावलाई एकसाथ जोड्ने विशेष पर्वका रूपमा लिइन्छ।