कुकुर तिहार : निष्ठा र कृतज्ञताको पर्व

कुकुरलाई मानिसको सबैभन्दा पुरानो र विश्वासिलो साथीमध्ये एक मानिन्छ । घरको पहरेदारदेखि गोठको रक्षक, सुरक्षाकर्मीको सहयोगीदेखि अप्ठ्यारोमा साथ दिने साथीका रूपमा कुकुरले मानिससँग लामो सम्बन्ध बनाएको छ । यही सम्बन्ध, निष्ठा र सहयोगप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने दिन हो कुकुर तिहार ।

तिहारको दोस्रो दिन मनाइने कुकुर तिहार यस वर्ष आइतबार परेको छ । घरमा पालिएका मात्र होइन, सडकमा रहेका कुकुरलाई समेत फूलमाला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र मीठो खानेकुरा खुवाउने चलन छ । धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको यो पर्वले मानिस र जनावरबीचको सम्बन्धलाई पनि सम्झाउँछ ।

यमराजका द्वारपाल र सन्देशवाहक

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको सन्देशवाहक र द्वारपालका रूपमा लिइन्छ । यमराजका दुई कुकुरले मृत्युलोकको बाटो र द्वारको पहरा दिने विश्वास छ । ऋग्वेदको दशौँ मण्डलको १४औँ सूक्तमा सरमाका सन्तानका रूपमा वर्णन गरिएका दुई चारआँखे कुकुरको प्रसङ्ग आउँछ । तिनलाई यमराजका मार्गरक्षकका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।

यही धार्मिक विश्वासका आधारमा कुकुरलाई सम्मान गर्दा यमराज प्रसन्न हुने र अकाल मृत्यु तथा अनिष्टबाट जोगिने जनविश्वास छ । कुकुरलाई यमदूतका रूपमा पनि लिइन्छ । त्यसैले यमपञ्चकका बेला कुकुरको पूजा गर्ने परम्परा बसेको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ ।

कुकुरको सम्बन्ध भगवान् भैरवसँग पनि जोडिन्छ । भैरवका वाहनका रूपमा कुकुरलाई चित्रण गरिने भएकाले भैरवका अनुयायीले कुकुरलाई विशेष सम्मान गर्ने गर्छन् । धार्मिक मान्यतामा कुकुरको स्थान केवल घरको पहरेदारको मात्र नभई देवतासँग जोडिएको जीवका रूपमा पनि रहेको देखिन्छ ।

महाभारतमा कुकुरको निष्ठा

कुकुरको निष्ठा र मानिसप्रतिको समर्पणलाई बुझाउने एउटा महत्त्वपूर्ण प्रसङ्ग महाभारतमा पनि छ । महाप्रस्थानिक पर्वमा पाण्डवहरू र द्रौपदीले राज्य त्यागेर स्वर्गतर्फको यात्रा सुरु गर्छन् । यात्राका क्रममा उनीहरू एकपछि अर्को गर्दै बाटैमा ढल्छन् । अन्त्यमा युधिष्ठिरसँग एउटा कुकुर मात्र रहन्छ ।

युधिष्ठिर स्वर्गको ढोकामा पुग्दा इन्द्रले उनलाई स्वर्ग प्रवेश गर्न आग्रह गर्छन्, तर कुकुरलाई त्यहीँ छाड्नुपर्ने सर्त राख्छन् । युधिष्ठिरले आफूलाई साथ दिएको र विश्वास गरेको कुकुरलाई त्यागेर स्वर्ग जान अस्वीकार गर्छन् । त्यसपछि उक्त कुकुर धर्मदेवकै रूप भएको खुल्छ । यस प्रसङ्गले निष्ठा, करुणा र आफूलाई विश्वास गर्ने प्राणीलाई अप्ठ्यारोमा नछाड्ने धर्मको महत्त्व देखाउँछ ।

महाभारतको यो प्रसङ्ग कुकुर तिहारसँग जोडेर हेर्दा यसको सांस्कृतिक अर्थ अझ प्रस्ट हुन्छ । मानिसले आफ्नो स्वार्थका लागि साथ दिने प्राणीलाई बिर्सनु हुँदैन भन्ने सन्देश यसले दिन्छ ।

माला, टीका र मिठो परिकार

कुकुर तिहारका दिन बिहानै कुकुरलाई नुहाइदिने, निधारमा टीका लगाइदिने र सयपत्री वा मखमली फूलको माला पहिर्‍याइदिने चलन छ । त्यसपछि दूध, रोटी, मासु, मिठाईलगायत खानेकुरा खुवाइन्छ । घरमा पालिएका कुकुरसँगै सडकमा रहेका कुकुरलाई पनि पूजा गर्ने र खाना दिने गरिन्छ ।

कतिपय ठाउँमा प्रहरीका तालिमप्राप्त कुकुरलाई पनि विशेष सम्मान गरिन्छ । अपराध अनुसन्धान, सुरक्षा जाँच, विपद्का बेला खोज तथा उद्धारलगायत काममा कुकुरले पुर्‍याएको योगदानको कदर गर्दै प्रहरीका कुकुरलाई माला र टीका लगाइदिने तथा सम्मान गर्ने कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ ।

कुकुरको पूजा गर्ने चलन धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित छैन । यसले कुकुरको उपयोगिता र मानिससँगको सम्बन्धलाई सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गर्ने अवसर पनि दिन्छ । घरको सुरक्षादेखि विपद्का बेला मानिसको जीवन बचाउने कामसम्म कुकुरको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ ।

एक दिनको पूजा, वर्षभरिको व्यवहार

कुकुर तिहारको एउटा सुन्दर पक्ष के हो भने यस दिन घरमा पालिएका र सडकमा भौँतारिरहेका दुवैथरी कुकुरलाई सम्झिइन्छ । तर वर्षको एक दिन माला र टीका लगाइदिएर मात्र उनीहरूप्रतिको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन । सडकमा रहेका कुकुरलाई नियमित खाना र पानी उपलब्ध गराउने, बिरामी वा घाइते हुँदा उपचारको व्यवस्था गर्ने र उनीहरूमाथि दुर्व्यवहार नगर्ने व्यवहार पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

पूजाका नाममा कुकुरलाई असहज हुने गरी माला कस्ने, जबर्जस्ती टीका लगाउने वा खान नहुने परिकार खुवाउने गर्नु हुँदैन । उनीहरूको स्वास्थ्य र सहजतालाई ध्यान दिएर माया र सम्मान व्यक्त गर्नु नै उचित हुन्छ । कुकुरका लागि हानिकारक खानेकुरा नदिई सुरक्षित र उपयुक्त खाना खुवाउनु आवश्यक छ ।

कुकुर तिहारले मानिसलाई एउटा सामान्य तर महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ- माया र निष्ठाको सम्बन्ध मानिसबीच मात्र सीमित हुँदैन । बोल्न नसक्ने प्राणीले पनि आफ्नो व्यवहारबाट साथ, सुरक्षा र विश्वास व्यक्त गरिरहेको हुन्छ । त्यसको सम्मान गर्नु मानवीय जिम्मेवारी हो ।

लक्ष्मीपूजासँगै उज्यालोको पर्व

यस वर्ष कुकुर तिहारकै दिन साँझ लक्ष्मीपूजा पनि परेको छ । घरआँगन सफा गरेर दीप प्रज्वलन गर्ने, झिलिमिली बत्ती बाल्ने, फूलमालाले सजाउने र धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्ने परम्परा छ । घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि भित्रियोस् भन्ने कामनासहित लक्ष्मीपूजा गरिन्छ ।

दिनभरि कुकुरको पूजा गरेर निष्ठा र कृतज्ञताको सन्देश दिने अनि साँझ घरमा दीप बालेर लक्ष्मीको स्वागत गर्ने तिहारको यो संयोग आफैँमा अर्थपूर्ण छ । एउटा पर्वले जीवप्रतिको माया र सम्मान सम्झाउँछ भने अर्कोले घरपरिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छ ।

कुकुरलाई माला लगाइदिने हातले वर्षभरि उसलाई माया र सुरक्षा पनि दिन सकोस् । घरमा बालिएको दीपको उज्यालो मानिसको मन र व्यवहारमा पनि फैलियोस् । यही भावनासहित कुकुर तिहार र लक्ष्मीपूजाको उल्लासले सबैको घरआँगन उज्यालो बनाओस् ।