विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय मानव अन्तरिक्ष उडान दिवस मनाइँदै

मुलुकी खबर

२०८२ चैत्र २९, आइतबार ०८:४०

काठमाडौं । मानव सभ्यताको वैज्ञानिक यात्रामा अन्तरिक्ष अन्वेषणले खोलेको नयाँ युगलाई स्मरण गर्दै आज (आइतबार) विश्वका विभिन्न मुलुकमा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अन्तरिक्ष उडान दिवस विविध कार्यक्रमसहित मनाइँदैछ ।

मानवले पृथ्वीको सीमाभन्दा बाहिर पुगेर ब्रह्माण्डलाई बुझ्ने प्रयास सुरु गरेको ऐतिहासिक क्षणको सम्झनास्वरूप हरेक वर्ष अप्रिल १२ तारिखमा यो दिवसका रूपमा मनाउने गरिएको हो । संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले सन् २०११ अप्रिल ७ मा प्रस्ताव पारित गर्दै प्रत्येक वर्ष अन्तर्राष्ट्रिय मानव अन्तरिक्ष उडान दिवस मनाउने निर्णय लिएको थियो ।

यस दिवसको मुख्य उद्देश्य अन्तरिक्ष विज्ञान तथा प्रविधिको विकासमा मानव जातिले हासिल गरेका उपलब्धिहरूको स्मरण गर्नुका साथै त्यसले मानव जीवनमा पुर्‍याएको योगदानलाई उजागर गर्नु हो । साथै, दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्न अन्तरिक्ष प्रविधिको उपयोगलाई अझ प्रभावकारी बनाउने विषयमा पनि यसले जोड दिने गर्दछ ।

मानव अन्तरिक्ष यात्राको इतिहासमा १९६१ अप्रिल १२ एक ऐतिहासिक दिनका रूपमा दर्ज छ । सोही दिन तत्कालीन सोभियत संघका अन्तरिक्ष यात्री युरी गागरिनले पहिलोपटक मानव रूपमा अन्तरिक्ष यात्रा सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेका थिए । उनी ‘भोस्तोक–१’ यानमार्फत पृथ्वीको परिक्रमा गर्दै मानवलाई अन्तरिक्षमा पुर्‍याउने पहिलो व्यक्ति बनेका थिए । यस उपलब्धिले मानव सभ्यतालाई अन्तरिक्ष युगमा प्रवेश गराएको मानिन्छ र वैज्ञानिक अनुसन्धानको नयाँ अध्याय सुरु भएको ऐतिहासिक मोडका रूपमा लिइन्छ ।

यसअघि नै अन्तरिक्ष अन्वेषणको आधार तयार भइसकेको थियो । सन् १९५७ अक्टोबर ४ मा पहिलो मानव निर्मित पृथ्वी उपग्रह ‘स्पुतनिक–१’ अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको थियो । जसले पृथ्वीको कक्षमा पहिलोपटक मानव निर्मित वस्तु सफलतापूर्वक स्थापित गराएको थियो । त्यस घटनाले अन्तरिक्ष विज्ञानको प्रतिस्पर्धात्मक विकासलाई तीव्र बनाउँदै विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूबीच अन्तरिक्ष अन्वेषणमा दौड सुरु गराएको थियो ।

मानव अन्तरिक्ष यात्राको इतिहासमा महिलाको योगदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको छ । सन् १९६३ जुन १६ मा सोभियत अन्तरिक्ष यात्री भ्यालेन्टिना तेरेश्कोभा पहिलो महिला अन्तरिक्ष यात्री बनेर इतिहास रचेकी थिइन् । उनले ‘भोस्तोक–६’ यानमार्फत अन्तरिक्ष यात्रा गर्दै महिला सहभागिताको नयाँ युग सुरु गरेकी थिइन् । उनको सफलताले विज्ञान तथा प्रविधिको क्षेत्रमा महिलाको भूमिका अझ विस्तृत बन्ने मार्ग प्रशस्त गरेको मानिन्छ ।

त्यसैगरी, मानव इतिहासको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि सन् १९६९ जुलाई २० मा भएको थियो । जब अमेरिकी अन्तरिक्ष यात्री नील आर्मस्ट्रङले चन्द्रमाको सतहमा पहिलोपटक पाइला टेकेका थिए । ‘अपोलो–११’ अभियानमार्फत सम्पन्न उक्त ऐतिहासिक घटनाले मानव सभ्यतालाई पृथ्वीभन्दा बाहिरका आकाशीय पिण्डमा प्रत्यक्ष उपस्थिति जनाउने क्षमतासम्म पुर्‍याएको थियो । उक्त क्षणलाई मानव इतिहासकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक उपलब्धिमध्ये एकका रूपमा लिइन्छ ।

त्यसपछिका वर्षहरूमा अन्तरिक्ष अन्वेषणले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको नयाँ स्वरूप पनि विकास गरेको देखिन्छ । सन् १९७५ जुलाई १७ मा अमेरिकी ‘अपोलो’ र सोभियत ‘सोयुज’ अन्तरिक्ष यान पहिलोपटक अन्तरिक्षमा सफलतापूर्वक जोडिएका थिए । उक्त संयुक्त अभियानले अन्तरिक्ष अनुसन्धानलाई प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यतर्फ उन्मुख गराएको महत्वपूर्ण उदाहरण प्रस्तुत गरेको थियो । यस घटनाले भविष्यमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका आधारमा ठूला वैज्ञानिक परियोजनाहरू सम्भव हुने विश्वासलाई बलियो बनाएको थियो ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले अन्तरिक्ष अन्वेषणलाई सम्पूर्ण मानव जातिको साझा सम्पत्ति भएको उल्लेख गर्दै यसको लाभ सबै राष्ट्र र जनतासम्म पुग्नुपर्नेमा जोड दिएको छ । विज्ञान तथा प्रविधिको विकास शक्तिशाली राष्ट्रहरूको सीमामा मात्र सीमित नभई विश्वव्यापी मानव हितमा प्रयोग हुनुपर्ने अवधारणालाई यस दिवसले विशेष रूपमा अघि सार्दछ । जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापन, सञ्चार प्रविधि, कृषि तथा पृथ्वीको वातावरणीय अध्ययनजस्ता क्षेत्रमा अन्तरिक्ष प्रविधिको उपयोग बढ्दो क्रममा रहेको छ ।

दिवसको अवसरमा विश्वभर विभिन्न शैक्षिक संस्था, वैज्ञानिक अनुसन्धान केन्द्र तथा अन्तरिक्षसँग सम्बन्धित संस्थाहरूले अन्तरक्रिया, प्रदर्शनी, गोष्ठी तथा सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने गरेका छन् । विद्यार्थी तथा युवा पुस्तामा अन्तरिक्ष विज्ञानप्रति रुचि बढाउनका लागि यो दिवसलाई प्रेरणाको स्रोतका रूपमा पनि लिइन्छ । विशेषगरी अन्तरिक्ष प्रविधिको भविष्य, मानव बस्तीको सम्भावना र अन्य ग्रहमा जीवनको खोजजस्ता विषयमा छलफल हुने गर्दछ ।

नेपालमा पनि विज्ञान र प्रविधिप्रतिको चासो क्रमशः बढ्दै गएको अवस्थामा यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय दिवसहरूले विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्तालाई थप प्रेरणा दिने अपेक्षा गरिएको छ । विश्वव्यापी वैज्ञानिक समुदायले अन्तरिक्ष अन्वेषणलाई खोज र प्रतिस्पर्धाको रूपमा नभई मानव अस्तित्वको दीर्घकालीन सुरक्षा र प्रगतिको माध्यमका रूपमा हेर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएको छ ।

मानव अन्तरिक्ष उडान दिवसले विगतका उपलब्धिहरूलाई मात्र सम्झाउने नभएर भविष्यका सम्भावनाहरूलाई पनि उजागर गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । पृथ्वी बाहिर मानवबस्ती स्थापना गर्ने, मंगल ग्रह तथा अन्य ग्रहहरूको अध्ययन विस्तार गर्ने र ब्रह्माण्डको गहिरो रहस्य बुझ्ने प्रयासहरू आगामी दशकहरूमा अझ तीव्र हुने अपेक्षा गरिएको छ । यसरी अन्तरिक्ष विज्ञान मानव सभ्यताको विकास यात्रामा निरन्तर अगाडि बढिरहेको छ ।

यसै सन्दर्भमा मनाइँदै गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय मानव अन्तरिक्ष उडान दिवसले मानव जातिको साझा उपलब्धि, वैज्ञानिक प्रगति र सहकार्यको महत्वलाई पुनः स्मरण गराउँदै भविष्यतर्फ अझ जिम्मेवार र दिगो दृष्टिकोण अपनाउन प्रेरित गर्ने विश्वास गरिएको छ ।

तपाइको प्रतिक्रिया