लक्ष्मीपूजा : धनकी देवीको आराधना

तिहार भन्नासाथ झिलिमिली बत्ती, फूलमाला, देउसीभैलो र दाजुभाइ-दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता सम्झिन्छौँ । तर तिहारको सबैभन्दा विशेष आकर्षणमध्ये एक हो- लक्ष्मीपूजा । कात्तिक कृष्ण औँसीको साँझ घरआँगन सफा गरेर दीप बाल्ने, फूलले सजाउने र धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्ने चलन नेपाली समाजमा गहिरोसँग स्थापित छ ।

लक्ष्मीपूजा किन गरिन्छ ? लक्ष्मीलाई धनसम्पत्तिकी देवीका रूपमा किन मानियो ? औँसीको अँध्यारो रातमा दीप बालेर देवीलाई घरमा भित्र्याउने परम्परा कसरी विकास भयो ? यी प्रश्नको उत्तर हिन्दु धर्मग्रन्थ, पुराणका कथा र पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अभ्यासमा भेटिन्छ ।

हिन्दु धर्ममा देवी लक्ष्मीलाई धन, वैभव, सौभाग्य, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ । उनी भगवान् विष्णुकी अर्धाङ्गिनी हुन् । धार्मिक मान्यताअनुसार लक्ष्मीको कृपा भएको घरमा सुख, शान्ति, अन्न, धन र सम्पन्नता रहन्छ ।

लक्ष्मीलाई केवल पैसाकी देवीका रूपमा मात्र बुझिँदैन । उनको स्वरूपलाई सौन्दर्य, पवित्रता, सौभाग्य र कल्याणसँग पनि जोडिन्छ । त्यसैले लक्ष्मीको पूजा गर्दा धनसम्पत्ति प्राप्तिको कामनासँगै घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने प्रार्थना गरिन्छ ।

देवी लक्ष्मीको उत्पत्तिबारे पुराणहरूमा समुद्र मन्थनको प्रसङ्ग उल्लेख छ । देवता र असुर मिलेर क्षीरसागर मन्थन गर्दा विभिन्न रत्न तथा दिव्य वस्तुसँगै लक्ष्मी प्रकट भएको धार्मिक कथा पाइन्छ । त्यसपछि उनले भगवान् विष्णुलाई आफ्नो वरका रूपमा स्वीकार गरेको वर्णन भागवत पुराण र विष्णु पुराणमा गरिएको छ ।

वैदिक परम्परामा पनि श्री अर्थात् समृद्धि र ऐश्वर्यको कामना गर्ने स्तुति पाइन्छ । ऋग्वेदसँग सम्बन्धित खिलसूक्तका रूपमा परिचित श्रीसूक्तमा लक्ष्मीको आह्वान गर्दै धन, अन्न, यश र समृद्धिको कामना गरिएको छ । यसले लक्ष्मीको आराधना पछिल्लो समय विकसित भएको चलन मात्र नभई पुरानो धार्मिक परम्परासँग पनि जोडिएको देखाउँछ ।

तिहारको लक्ष्मीपूजा कात्तिक कृष्ण औँसीका दिन मनाइन्छ । औँसी चन्द्रमा नदेखिने रात हो । यही अँध्यारो रातलाई दीपले उज्यालो पारेर देवी लक्ष्मीको स्वागत गर्ने परम्परा छ ।

दीपावलीको धार्मिक महत्त्वबारे विभिन्न पुराणमा फरक–फरक प्रसङ्ग र विधि उल्लेख छन् । भविष्यपुराणमा औँसीका दिन घरमा दीपमाला सजाउने, नाचगान गर्ने र उत्सव मनाउने वर्णन पाइन्छ । ब्रह्मपुराणमा पनि दीपावलीसँग सम्बन्धित धार्मिक विश्वास र लक्ष्मीको आराधनाबारे उल्लेख छ । पुराणका सबै विवरणमा तिथिको गणना र पूजा विधि भने एउटै छैन ।

धार्मिक विश्वासअनुसार लक्ष्मीलाई उज्यालो, स्वच्छता र सुन्दरता प्रिय हुन्छ । त्यसैले लक्ष्मीपूजाका दिन घरको सरसफाइ गर्ने, ढोका–झ्याल सजाउने, दियो बाल्ने र घरलाई उज्यालो बनाउने चलन बसेको मानिन्छ । अँध्यारो हटाएर उज्यालो भित्र्याउनु समृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा पनि बुझिन्छ ।

नेपाली समाजमा लक्ष्मीपूजाको दिन बिहानैदेखि घर सफा गर्ने र साँझ विशेष पूजा गर्ने चलन छ । घरको मूल ढोकादेखि पूजाकोठासम्म चामलको पीठो वा अन्य सामग्रीले लक्ष्मीका पाइला बनाइन्छन् । यसलाई देवीलाई घरभित्र आमन्त्रण गरेको प्रतीक मानिन्छ ।

घरका झ्याल, ढोका, आँगन र छतमा दियो बालिन्छ । कतिपयले झिलिमिली बत्तीले घर सजाउँछन् । साँझ लक्ष्मीको मूर्ति वा तस्बिर स्थापना गरेर फूल, अक्षता, धूप, दीप, फलफूल र मिठाई चढाउँदै पूजा गरिन्छ । घरमा धनधान्यको कमी नहोस्, परिवारका सदस्य स्वस्थ र सुखी रहून् तथा व्यापार व्यवसायमा उन्नति होस् भन्ने कामना गरिन्छ ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि लक्ष्मीपूजाका दिन घरघरमा देवीलाई स्वागत गर्न पाइला बनाउने, घरका ढोका र झ्याल खुला राख्ने तथा झिलिमिली बत्ती बाल्ने परम्परालाई तिहारको विशेष चलनका रूपमा उल्लेख गरेको छ ।

लक्ष्मीपूजालाई धेरैले धनसम्पत्ति प्राप्त गर्ने दिनका रूपमा बुझ्छन् । तर यसको धार्मिक अर्थ पैसामा मात्र सीमित छैन । परम्परागत मान्यतामा धनसँगै अन्न, स्वास्थ्य, सौभाग्य, पारिवारिक सुख र सामाजिक प्रतिष्ठालाई पनि समृद्धिको हिस्सा मानिएको छ ।

यही कारण लक्ष्मीपूजाका दिन घरमा भएका नगद, गरगहना, धन राख्ने बाकस तथा व्यापार व्यवसायमा प्रयोग हुने खाता–बहीको पूजा गर्ने चलन पनि छ । व्यापारी र व्यवसायीले पुरानो हिसाब टुङ्ग्याएर नयाँ खाता सुरु गर्ने परम्परा कतिपय समुदायमा अझै कायम छ ।

लक्ष्मीको आराधनासँगै गणेशको पूजा गर्ने चलन पनि प्रचलित छ । गणेशलाई विघ्नहर्ता र बुद्धिका देवता मानिन्छ । कुनै पनि शुभकार्य सुरु गर्दा गणेशको पूजा गर्ने परम्पराअनुसार लक्ष्मीपूजामा पनि उनको आराधना गरिन्छ । धनसँगै बुद्धि र विवेक पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने धार्मिक भाव यसमा जोडिएको छ ।

तिहारको तेस्रो दिन बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने साँझ लक्ष्मीपूजा हुन्छ । हिन्दु धार्मिक मान्यतामा गाईलाई पवित्र र मातृस्वरूप मानिन्छ । गाईको दूध, गोबर र गहुँतलाई धार्मिक तथा परम्परागत जीवनपद्धतिमा महत्त्व दिइएको छ । गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पनि लिने चलन छ ।

त्यसैले गाईलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मीठो खानेकुरा तथा घाँस खुवाउने गरिन्छ । बिहान गाईको पूजा र साँझ लक्ष्मीको आराधना हुनु तिहारको धार्मिक परम्पराको एउटा विशेष पक्ष हो ।

लक्ष्मीपूजाको परम्परा धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक अभ्याससँग जोडिएको छ । यसले घर सफा राख्ने, उज्यालो बनाउने, धनधान्यको सम्मान गर्ने र परिवारको सुखसमृद्धिको कामना गर्ने संस्कारलाई निरन्तरता दिएको छ ।

धनसम्पत्तिको कामना गर्नु स्वाभाविक भए पनि त्यसको सदुपयोग, परिश्रम र इमानदारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् । धन मात्र भएर जीवन सुखी हुँदैन । त्यसलाई सही ढङ्गले उपयोग गर्न विवेक, परिवारमा मेलमिलाप र समाजमा सद्भाव आवश्यक हुन्छ ।

त्यसैले लक्ष्मीपूजालाई धन प्राप्तिको कामना गर्ने धार्मिक विधिका रूपमा मात्र नभई घरपरिवार र समाजमा सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्ने पर्वका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । औँसीको रातमा बालिने साना दियोले घर उज्यालो बनाएझैँ जीवनमा पनि सकारात्मकता, सद्भाव र आशाको उज्यालो फैलियोस् भन्ने यसको मूल भाव हो ।