आस्था, परम्परा र सहभागिताको पर्व छठ

छठ पर्व सूर्यदेव र छठी माताको आराधना गर्दै मनाइने आस्था र विश्वासको पर्व हो । प्रकृति, जल र सूर्यप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको यो पर्वले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक एकता, पारिवारिक सद्भाव र सामूहिक सहभागिताको सन्देश पनि दिन्छ । विशेषगरी तराई-मधेश क्षेत्रमा धुमधामका साथ मनाइने छठ पछिल्लो समय पहाड र हिमाली क्षेत्रका विभिन्न ठाउँमा पनि विस्तार हुँदै गएको छ ।

छठको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व सूर्यको उपासनासँग जोडिएको छ । सूर्यलाई ऊर्जा, जीवन र प्रकाशको स्रोत मानिन्छ । पृथ्वीमा जीवन सम्भव बनाउने सूर्यप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने अवसरका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ । छठी माताको पूजा गर्दा परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र सन्तानको कल्याण हुने धार्मिक विश्वास छ । त्यसैले श्रद्धालुहरू कठिन व्रत बसेर विधिपूर्वक पूजा गर्छन् ।

चार दिनको विशेष विधि

छठ पर्व सामान्यतया चार दिनसम्म विभिन्न विधि पूरा गरी मनाइन्छ । पहिलो दिन ‘नहाय–खाय’ अर्थात् नुहाएर चोखो खाने चलन छ । यस दिन व्रतालुले नदी, पोखरी वा अन्य जलाशयमा स्नान गरी शुद्ध भोजन गर्छन् । घर तथा पूजाका सामग्री सफा राख्ने र पर्वको तयारी गर्ने काम पनि यही दिनबाट सुरु हुन्छ ।

दोस्रो दिन ‘खरना’ मनाइन्छ । यस दिन व्रतालु दिनभरि उपवास बसेर साँझ पूजा गरेपछि प्रसाद ग्रहण गर्छन् । त्यसपछि सुरु हुने निर्जल व्रत छठको कठिन पक्ष मानिन्छ । तेस्रो दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई जलाशयमा उभिएर अर्घ्य दिइन्छ । यसलाई सन्ध्या अर्घ्य भनिन्छ । चौथो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि व्रत समापन हुन्छ । यसलाई उषा अर्घ्य भनिन्छ ।

अर्घ्य दिने समयमा व्रतालुहरू बाँसका डाला, नाङ्लो वा टोकरीमा पूजा सामग्री सजाएर जलाशयमा पुग्छन् । फलफूल, नरिवल, उखु, अदुवा, मुला, सुथनी, पिठोबाट बनाइने ठेकुवा र अन्य परम्परागत परिकार प्रसादका रूपमा चढाइन्छन् । पूजा सामग्रीमा स्थानीय उत्पादन र प्रकृतिसँग जोडिएका वस्तुको प्रयोगले पनि छठलाई विशेष बनाएको छ ।

नदी, पोखरी र घाटसँग जोडिएको पर्व

छठ पर्वमा नदी, पोखरी, तलाउ र जलाशयको विशेष महत्त्व हुन्छ । सूर्यलाई अर्घ्य दिन जलाशयमा पुग्ने चलनले पानी र प्रकृतिप्रतिको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ । त्यसैले छठ नजिकिँदै गर्दा घाट तथा जलाशयको सरसफाइ, सजावट र व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदाय जुट्छन् ।

स्थानीय तह, सामाजिक संस्था, युवा समूह र टोलवासीले मिलेर घाट सफा गर्ने, बाटो व्यवस्थित गर्ने, बत्ती बाल्ने र पूजाका लागि आवश्यक व्यवस्था मिलाउने गर्छन् । यसले सार्वजनिक स्थलको संरक्षण र सामूहिक कामप्रतिको जिम्मेवारी पनि बढाउँछ । छठका अवसरमा जात, भाषा, समुदाय र आर्थिक अवस्थाको भिन्नताभन्दा माथि उठेर मानिसहरू एउटै ठाउँमा भेला हुने दृश्य देखिन्छ ।

मधेशबाट देशभर फैलिएको उत्सव

छठलाई लामो समयदेखि तराई–मधेशको प्रमुख सांस्कृतिक पर्वका रूपमा चिनिँदै आएको छ । विशेषगरी मधेश प्रदेशका जिल्लामा यसको रौनक बढी देखिन्छ । तराईका साथै काठमाडौं उपत्यका, पहाडी सहर र देशका अन्य क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदायले पनि पछिल्ला वर्षमा सार्वजनिक घाट बनाएर छठ मनाउन थालेका छन् । रोजगारी, अध्ययन र अन्य कारणले देशबाहिर पुगेका नेपाली समुदायले विदेशमा समेत सामूहिक रूपमा छठ मनाउने गरेका छन् ।

यसरी छठ भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिर फैलिँदै गएको छ । आफ्नो जन्मथलोबाट टाढा रहेकाहरूका लागि यो पर्व परिवार, समुदाय र संस्कृतिसँग जोडिने अवसर पनि बनेको छ । विभिन्न समुदायका मानिसको सहभागिताले छठलाई साझा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ ।

व्रतसँगै अनुशासन र सामूहिकताको सन्देश

छठमा व्रत बस्ने, पूजा सामग्री तयार गर्ने र घाटसम्म पुग्ने काममा परिवारका सदस्यहरूको सामूहिक भूमिका हुन्छ । व्रतालुका लागि आवश्यक सामग्री जुटाउनेदेखि घाटको व्यवस्थापनसम्म परिवार र समुदायका मानिसले सहयोग गर्छन् । महिलाको सहभागिता विशेष रूपमा देखिए पनि पुरुष र अन्य परिवारजन पनि पूजाका विभिन्न काममा सक्रिय हुन्छन् ।

छठको अर्को विशेषता यसको सादगी र स्वच्छतासँग जोडिएको छ । पूजा सामग्री तयार गर्दा सफाइमा ध्यान दिने, प्रसाद शुद्ध राख्ने र घाट सफा गर्ने परम्पराले व्यक्तिगत अनुशासनसँगै सार्वजनिक सरसफाइको महत्त्व पनि सम्झाउँछ । व्रतको कठिन अभ्यासले श्रद्धालुमा धैर्य, संयम र आत्मअनुशासनको भावना विकास गर्ने विश्वास गरिन्छ ।

छठ केवल धार्मिक विधि पूरा गर्ने पर्व मात्र होइन । यो प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, पारिवारिक सम्बन्धको नवीकरण र समुदायबीचको सहकार्यको अवसर पनि हो । अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर भोलिपल्ट उदाउँदो सूर्यको प्रतीक्षा गर्ने परम्पराले जीवनका विभिन्न अवस्थालाई स्वीकार गर्दै आशा र निरन्तरताको सन्देश दिएको मानिन्छ ।

आस्था, परम्परा र सहभागिताको यही संयोजनले छठलाई विशिष्ट बनाएको छ । पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यसको सांस्कृतिक महत्त्व आज नयाँ पुस्ता र नयाँ भूगोलसम्म फैलिँदै गएको छ ।