सप्तकोशीमा कसरी बेपत्ता भए ‘दक्ष’ गोताखोर ?

विराटनगर । सशस्त्र प्रहरीका २ जना गोताखोर उद्धार अभ्यासकै क्रममा बिहीबार सप्तकोशी नदीमा बेपत्ता भए । १ जना मृत फेला परेका छन् । अर्का १ जना यो समाचार तयार पार्दासम्म भेटिएका छैनन् ।

सशस्त्रका जवानहरु हरदेव सिंह राजवंशी र सुरज साउद शुक्रबार बेपत्ता भएका हुन् । झापा घर भएका राजवंशीको शव घटनास्थलबाट करिब २ किलोमिटर तल फेला पर्यो । डोटीका साउदको भने अत्तोपत्तो छैन । नदीमा डुबेको २४ घण्टाभन्दा बढी भइसकेका कारण उनी जीवितै भेटिने सम्भावना कम रहेको सशस्त्र प्रहरीको भनाइ छ ।

गोताखोर टिममै दक्ष एवं अनुभवी मानिएका राजवंशी र साउद उद्धार अभ्यासका क्रममा सप्तकोशीमा बेपत्ता भएपछि सशस्त्र प्रहरी मात्रै नभए सिंगो सुरक्षा संयन्त्र स्तब्ध बनेको छ । दुवै जना विभिन्न ठाउँमा उद्धारमा सहभागी भएर मानिसको ज्यान बचाउन सफल भएका गोताखोर हुन् । तर, अहिले उनीहरु नै सहभागी भएको उद्धार अभ्यासका क्रममा दुःखद् घटना हुन पुग्यो ।

‘दुवै जना तालिम प्राप्त दक्ष गोताखोर हुन् । आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर उनीहरुले ठुल्ठूला उद्धार गरिसकेका थिए,’ सशस्त्र प्रहरी बलका पूर्वडीआईजी नगेन्द्र थापा भन्छन्, ‘तर, अहिले आएर दुर्भाग्यपूर्ण घटना भयो । यसले सिंगो संगठनलाई ठूलो क्षति पुगेको छ ।’ थापाले संगठनले मात्रै नभएर राष्ट्रले होनहार गोताखोर गुमाउनु परेको बताए । ‘घटनाले परिवारमा बज्रपात परेको छ । राष्ट्रलाई अपूरणीय क्षति पुगेको छ,’ उनले भने

मनसुनका बेला हुने विपदमा उद्धार गर्न तयारी अवस्थामा रहनलाई वर्षैपिच्छे गोताखोरले अभ्यास गर्छन् । तर, योपटक अनपेक्षित र दुःखद् घटना हुन पुगेको पूर्वडीआईजी थापा बताउँछन् । पूर्वाभ्यासमा जुटेका प्रशिक्षित सुरक्षाकर्मी आफैंलाई नदीले बगाइदिएको कहालीलाग्दो घटनाले सुरक्षा संयन्त्रलाई झस्काएको छ । सशस्त्र प्रहरी बल मात्र होइन, सम्पूर्ण सुरक्षा संयन्त्रको तयारीमाथि पनि प्रश्न उठेको छ ।

बिहीबार बिहान ७ः४५ बजेदेखि सप्तरीको हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिका–१, कोशी ब्यारेजदेखि उत्तरतर्फ सशस्त्र प्रहरीका ५५ जना सुरक्षाकर्मी पूर्वनिर्धारित उद्धार अभ्यासमा सहभागी भएका थिए । यो अभ्यास सशस्त्र प्रहरीको मधेश प्रदेशअन्तर्गतको वाहिनीले गर्दै आएको थियो ।

गोताखोरहरू अभ्यासमा व्यस्त थिए । पूर्वअनुभव अनुसार बिहानैदेखि पानीमा डुबेर अभ्यास गरिरहेका गोताखोरहरू दिउँसो करिब ३ बजेसम्म आफ्नो काममा थिए ।

अन्य दिनझैं अभ्यासमा व्यस्त रहेका २ गोताखोर, हरदेव सिंह राजवंशी र सुरज साउद नदी पार गरेर खाजा खाने योजनासहित सप्तकोशी नदीभित्र पसे । सशस्त्र प्रहरीका गोताखोर अभ्यासको क्रममा एक्लै पानीमा पसेका हुँदैनन् । सधैं जोडीमा हात समाउँदै, एक अर्कासँग संकेतमार्फत संवाद गर्दै काम गर्छन् ।

गोताखोरहरू पानीमुनि अक्सिजन सिलिन्डर र शरीरमा बाँधिएको डोरी अर्थात् लाइफलाइनसहित प्रवेश गर्छन् । लाइफलाइन नै पानीमाथि रहेका सहकर्मीहरूसँग संवाद गर्ने एउटा मात्रै माध्यम हो । त्यो डोरी तानेर, हल्लाएर वा छाडेर पानीमुनिका गोताखोरसँग संवाद गरिन्छ । तर, त्यो संवाद प्रणालीले काम नगरेपछि दुर्घटना भएको पूर्वानुमान गरियो ।

गोताखोर कमान्डर सई भक्तबहादुर खत्रीको नेतृत्वमा मोटरबोटमा रहेका गोताखोरहरुले लाइफलाइन समातेर २ जनालाई पानीमा पठाए । उनीहरू नियमानुसार हात समाएर नदीभित्र छिरे । तर, केही समयमै लाइफलाइन अड्कियो, संवाद बन्द भयो । पानीमाथिका सुरक्षाकर्मीहरूले संकेत गर्दा तलबाट कुनै प्रतिक्रिया आएन ।

एकपटक हल्का तानेर हेर्दा डोरी अड्किएको पत्ता लागेपछि उनीहरूले गोताखोर पौडिएर आफैं फर्केलान् भन्ने आशामा लाइफलाइन ‘लुज’ छाडे । तर, उनीहरू फर्केनन् ।

सुरक्षाकर्मीले पानीको सतहमा चनाखो निगरानी राखे । तर राजवंशी र साउदको अवस्था पत्तो लागेन । खोजी थालियो । तर, बेलुका अबेरसम्म उनीहरूको अवस्थाबारे कुनै जानकारी नआएपछि चितवनको कुरिनटारस्थित विपद् व्यवस्थापन तालिम शिक्षालयबाट ५ सदस्यीय गोताखोर टोली घटनास्थल पठाइयो । अनुभवयुक्त प्रशिक्षक डीएसपी पुरुषोत्तम भण्डारीको कमान्डमा उक्त टोली शुक्रबार बिहानैदेखि खोजीमा खटिएको छ ।

शुक्रबार बिहान अभ्यासस्थलभन्दा करिब २ किलोमिटर तल राजवंशीको शव फेला पर्यो । तर, साउद अझै पनि हराइरहेका छन् । सशस्त्र प्रहरी बलका सहप्रवक्ता शैलेन्द्र थापाले १ जनाको शव फेला नपरेका कारण घटनास्थल आसपासमा खोजी जारी राखिएको बताए ।

यो घटना सशस्त्र प्रहरीको इतिहासमै पहिलोपटक भएको हो । तालिम प्राप्त र जोखिम उठाउने गोताखोर नै अभ्यासका क्रममा नदीमा बेपत्ता हुनु संगठनका लागि ठूलो क्षति भएको अधिकारीहरु बताउँछन् ।

झापाको गौरादह नगरपालिका–८ निवासी राजवंशीले स्पेसल टास्क फोर्स (एसटीएफ), डिजास्टर म्यानेजमेन्ट (डीएम) र गोताखोर तालिम समेत पूरा गरेका थिए । उनी एसटीएफ तालिमका प्रशिक्षक समेत थिए ।

बेपत्ता साउद पनि योग्य र प्रशिक्षित गोताखोर हुन् । पर्सामा दरबन्दी रहेका उनी २०८१ जेठमा मात्रै गोताखोर तालिम सकेर काममा खटिएका थिए । यी दुवै गोताखोर विगतमा भएका विभिन्न उद्धार अभियानमा सक्रिय थिए । उनीहरूले पानीमा बेपत्ता भएकाको शव निकाल्ने, नदीभित्र हराएका गाडी तथा मानिसको खोजी गर्ने काममा उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।

घटनास्थलमा खटिएका १ अधिकृतका अनुसार कोशी ब्यारेजअन्तर्गत रहेका ठुल्ठूला ‘ह्युमपाइप’मा गोताखोर फसेकाले घटना भएको हुनसक्छ । खोँच नभएको ठाउँमा लाइफलाइन अड्किनु अस्वाभाविक मानिन्छ । तर, कोशी ब्यारेजका ५६ वटै ढोकामुनि ठूला ‘ह्युमपाइप’हरू भएकाले उनीहरू पानीको बहावसँगै त्यतातिर फसेको आशंका गरिएको छ । त्यसले अभ्यासस्थलको सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।

गोताखोरको काम अत्यन्त जोखिमयुक्त हुन्छ । सन्तुलन गुम्दा वा उपकरणमा सानो त्रुटि हुँदा ज्यान जोखिममा पर्छ । नेपालमा २०६९ सम्म पानीमुनि गएर खोज तथा उद्धार गर्ने दक्ष जनशक्ति थिएनन् । दुर्घटना तथा विपदका समयमा पानीमुनि गएर खोज तथा उद्धार गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस भएसँगै सशस्त्र प्रहरीबाट २५ जनालाई २०६९ वैशाखमा पहिलोपटक गोताखोर तालिमका लागि बंगलादेश पठाइएको थियो ।

वैशाख ३० गते बंगलादेश प्रस्थान गरेका उनीहरु तालिम लिएर २०६९ साउन ३१ गते नेपाल फर्किए । तर, काम जोखिमपूर्ण हुने भएसँगै पछि ६ जनाले राजनीनामा दिए । अहिले बंगलादेशमा तालिम लिएका १६ जना मात्रै गोताखोर रहेको सशस्त्रका सहप्रवक्ता थापाले बताए ।

सशस्त्रले २०७६ देखि आफैं गोताखोर उत्पादन गर्न थाल्यो । पहिलोपटक २०७६ असोज ९ देखि कात्तिक २६ गतेसम्म सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल नम्बर १ वराह वाहिनी मुख्यालय, पकली सुनसरीमा तालिमको आयोजना गरिएको थियो । त्यतिबेला वाहिनीपति थिए, डीआईजी नगेन्द्र थापा । उक्त तालिमबाट सशस्त्रमा १९ जना गोताखोर थपिएका थिए ।

सशस्त्र प्रहरीसँग १ सय २८ गोताखोर थिए । तीमध्ये १ जनाको मृत्यु भयो भने १ जना बेपत्ता भएका हुन् । उच्च जोखिमका बीच खटिने गोताखोरले राज्यबाट भने राम्रो सुविधा पाउन सकेका छैनन् ।

८ वर्षसम्म उनीहरूलाई अन्य सुरक्षाकर्मीसरह नै व्यवहार गरियो । २०७७ को मन्त्रिपरिषद् निर्णयपछि मात्रै उनीहरूले काम गरेको दिनको ३ सय रुपैयाँ भत्ता र १० लाख रुपैयाँको बिमा सुविधा पाउन थालेका हुन् ।

तर, उच्च जोखिमको तुलनामा अझैसम्म राज्यबाट भने उनीहरु उपेक्षित छन् । तालिम लिएका, मानसिक र शारीरिक रूपमा दक्ष सुरक्षाकर्मीहरूलाई जोखिमपूर्ण ठाउँमा खटाइँदा समेत न्यूनतम सुरक्षा सुनिश्चित नगरी पठाउने प्रवृत्तिले यस्ता घटनालाई निम्त्याइरहेको अधिकारीहरु बताउँछन् ।

अधिकारीहरुका अनुसार यो घटनाले आगामी दिनमा तालिम दिँदा र अभ्यास गराउँदा सुरक्षाको सुनिश्चिता गरिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ । गोताखोरजस्ता दक्ष जनशक्तिलाई उचित सुरक्षा, सुविधा र सम्मान सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको उनीहरुको भनाइ छ ।

अभ्यासकै क्रममा सिपालु जनशक्ति गुमाउनुले अभ्यासस्थलको सुरक्षामाथि समेत गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । त्रुटिपूर्ण व्यवस्थापन पनि कारण हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । आगामी दिनमा यस्तो त्रासदीपूर्ण घटना दोहोरिन नदिनलाई थप सतर्कता अपनाउनुपर्ने सरोकारावालाहरु बताउँछन् ।

सशस्त्रका पूर्वडीआई थापा दुर्भाग्यपूर्ण घटना भएको बताउँछन् । ‘नेपालमा पहिलोपटक गोताखोर तालिम हुँदा वराह वाहिनीको प्रमुख मै थिएँ । २–३ वटा अभ्यासमा म आफैं गएको थिएँ । अहिले घटनामा परेका गोताखोर तालिम प्राप्त, पोख्त र दक्ष हुन् । तर, कल्पनाभन्दा बाहिरको घटना भइदियो,’ उनले भने ।

थापाले पूर्वअभ्यास जोखिमपूर्ण ठाउँमा नै हुने बताए । ‘जहाँ धेरै ‘रिक्स’ हुन्छ, त्यहाँ नै अभ्यास हुने हो । किनभने विपदको उद्धार नै जोखिमपूर्ण हुन्छ । त्यसका लागि जनशक्ति तयारी अवस्थामा राख्नुपर्ने हुन्छ,’ उनले भने ।