चेक बाउन्स : नेपालमा कानुनी जटिलता

Share this
628shares
मुलुकी खबर
विश्वास नेपाल
clock२०८१ फागुन ९, शुक्रबार ०८:२५

चेक बाउन्स, जसलाई चेक अनादर पनि भनिन्छ । चेक बाउन्स नेपालमा सामान्य लाग्ने तर, जटिल समस्या हो । यसले वित्तीय लेनदेनमा समस्या निम्त्याउनुका साथै कानुनी झमेला पनि खडा गर्न सक्छ ।

जब कुनै व्यक्तिले कसैलाई चेक दिन्छ र चेक प्राप्त गर्ने व्यक्तिले बैंकमा गएर चेकको रकम निकाल्न खोज्दा खातामा पर्याप्त रकम नभएको कारणले चेक फिर्ता हुन्छ भने त्यसलाई चेक बाउन्स भएको भनिन्छ ।

चेक बाउन्स हुनुका कारणहरु :

१, खातामा पर्याप्त रकम नहुनु : चेक जारी गर्ने व्यक्तिको बैंक खातामा उल्लेखित बराबरको रकम नहुँदा ।

२, हस्ताक्षर नमिल्नु : चेकमा गरिएको हस्ताक्षर बैंकमा रहेको हस्ताक्षरसँग नमिल्दा ।

३, चेकमा केरमेट : चेकमा कुनै किसिमको केरमेट वा परिवर्तन गरिनु ।

४, चेकको म्याद सकिनु : चेक जारी भएको मितिबाट ६ महिनाभित्र बैंकमा प्रस्तुत नगरेमा ।

५, बैंकको प्राविधिक समस्या : कहिलेकाहीँ बैंकको ‘सिस्टम’मा समस्या आउँदा पनि चेक बाउन्स हुन सक्छ ।

चेक बाउन्सका कानुनी परिणामहरु 

नेपालको कानुन अनुसार चेक बाउन्सलाई फौजदारी अपराध मानिन्छ । चेक बाउन्स भएमा चेक जारी गर्ने व्यक्तिलाई निम्न सजाय हुन सक्छ ।

१, जरिबाना : चेकमा उल्लेखित रकम बराबरको जरिबाना ।
२, कैद : पहिलोपटक ३ महिनासम्मको कैद ।
३, दुवै सजाय : जरिबाना र कैद दुवै ।

चेक बाउन्सबाट बच्ने उपायहरु 

१, खाताको रकम : चेक जारी गर्नुअघि आफ्नो खातामा पर्याप्त रकम छ कि छैन भनेर जाँच गर्नुपर्छ ।

२, हस्ताक्षर : बैंकमा रहेको हस्ताक्षरसँग मिल्ने गरी हस्ताक्षर गर्नुपर्छ । अर्थात् हस्तक्षर सही हुनुपर्छ ।

३, चेकको सुरक्षा : चेकलाई सुरक्षित राख्नुपर्छ । केरमेट हुनबाट बचाउनुपर्छ । समयमै बैंकमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

४, वित्तीय अनुशासन : अनावश्यक खर्च गर्न हुँदैन । आफ्नो आर्थिक स्थिति बलियो राख्नुपर्छ । मानिसले वित्तीय अनुशासनमा बस्नुपर्छ ।

चेक बाउन्स भएमा के गर्ने ?

यदि चेक बाउन्स भयो भने, सर्वप्रथम चेक प्राप्त गर्ने व्यक्तिसँग कुरा गरी समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
यो मुद्दामा दुई पक्षबीच मिलापत्र हुनसक्ने प्रावधान पनि राखिएको छ । यदि समस्या समाधान भएन भने प्रहरीमा उजुरी दर्ता गराउन सकिन्छ ।

प्रहरीले अनुसन्धान एवं कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाउँछ । अदालतमा पनि मुद्दा दायर गर्न सकिन्छ । कानुन अनुसार चेक बाउन्स फौजदारी अपराध हो ।

यस्तो हुन्छ सजाय

नेपालमा चेक बाउन्स भएमा बैंकिङ कसुर तथा सजाय ऐन, २०६४ अनुसार कारबाही हुन्छ । यस ऐनले चेक बाउन्सलाई फौजदारी कसुरको मान्यता दिएर विभिन्न सजायहरूको व्यवस्था गरेको छ ।

१, पहिलो पटक 
क, बिगो रकम बराबरको जरिबाना ।
ख, ३ महिनासम्म कैद ।
ग, वा दुवै सजाय

२, दोस्रो पटक
क, बिगो रकमको दोब्बर जरिबाना ।
ख, ६ महिनासम्म कैद ।
ग, वा दुवै सजाय ।

३, तेस्रो पटक वा सोभन्दा बढी
क, बिगो रकमको तेब्बर जरिबाना ।
ख, १ वर्षसम्म कैद ।
ग, वा दुवै सजाय

यदि चेक बाउन्स गर्ने व्यक्तिले चेकमा पर्याप्त रकम नभएको जान्दाजान्दै पनि चेक काटेको खण्डमा थप सजाय हुनसक्छ । चेक बाउन्स भएमा पीडित व्यक्तिले आफ्नो रकम असुल गर्नको लागि अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सक्दछ । किटानी जाहेरी दिएर प्रहरीमार्फत पनि कारबाही अघि बढाउन सकिन्छ ।

चेक बाउन्स नेपालको एउटा गम्भीर समस्या हो । जसले विभिन्न कठिनाइहरू निम्त्याउन सक्छ । यसले आर्थिक, सामाजिक र कानुनी समस्याहरू सिर्जना गर्न सक्छ ।

चेक बाउन्सले निम्त्याउन सक्ने केही समस्याहरू

१, आर्थिक समस्या

क, पैसाको अभाव : चेक बाउन्स भएमा जसले चेक काटेको हो, उसको खातामा पर्याप्त पैसा नभएको कारणले भुक्तानी हुन सक्दैन । यसले गर्दा जसलाई पैसा तिर्नुपर्ने हो, उसलाई आर्थिक समस्या पर्न सक्छ ।

ख, विश्वासको कमी : चेक बाउन्स भएपछि व्यापारिक कारोबारमा विश्वासको कमी हुन्छ । अर्को पटक कसैले त्यस्तो व्यक्तिबाट चेक लिन हिचकिचाउन सक्छ ।

ग, ऋणको समस्या : पटकपटक चेक बाउन्स गर्ने व्यक्तिलाई बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ऋण दिन गाह्रो मान्न सक्छन् ।

२, सामाजिक समस्या

क, इज्जतमा दाग : चेक बाउन्स भएपछि समाजमा व्यक्तिको इज्जतमा दाग लाग्न सक्छ । मानिसहरूले उसलाई विश्वास गर्न छोड्छन् ।

ख, पारिवारिक समस्या : आर्थिक समस्याका कारण परिवारमा झगडा र तनाव हुन सक्छ ।

३, कानुनी समस्या

क, बैंकिङ कसुर : नेपालको कानुन अनुसार चेक बाउन्स एउटा फौजदारी कसुर हो । यसमा जरिबाना र कैदको सजाय हुन सक्छ ।

ख, मुद्दा दर्ता : चेक बाउन्स भएमा पीडित व्यक्तिले अदालतमा मुद्दा दर्ता गर्न सक्छ । प्रहरीमार्फत पनि कारबाही अघि बढाउन सक्छ । यसले झन् धेरै तनाव र खर्च निम्त्याउन सक्छ ।

त्यसैले चेक बाउन्स हुनु दुवै पक्षका लागि हानिकारक हुन्छ । चेक काट्नुअघि आफ्नो खातामा पर्याप्त रकम छ कि छैन भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ । यदि कसैले चेक बाउन्स गर्छ भने उसले जति सक्दो चाँडो समस्या समाधान गर्नुपर्छ र पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिनुपर्छ ।

निष्कर्ष 
चेक बाउन्स एउटा गम्भीर समस्या हो । जसले वित्तीय लेनदेनमा अवरोध खडा गर्न सक्छ । यसबाट बच्नको लागि आर्थिक अनुशासन कायम गर्नु र चेक जारी गर्दा सावधानी अपनाउनु उत्तम हुन्छ । सावधानी नअपनाउँदा जेल र जरिबाना हुने कानुनी प्रवधान अनुसार कारबाही भोग्नुपर्ने हुन्छ ।

तपाइको प्रतिक्रिया
इन्टरनेट सेवा प्रदायकलाई १० दिनभित्र दस्तुरको विवरण बुझाउन प्राधिकरणको निर्देशन
सुनको मूल्य घट्यो
सीओपीडी रोगको जोखिम र समयमै उपचारबारे जनचेतना र्‍याली
गौरको कानुपट्टी सीमा क्षेत्रबाट ९ एमएमका २७ थान गोली बरामद
कार्कीको रिटमा सर्वोच्चमा प्रारम्भिक सुनुवाइ हुँदै
राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रबाट कम्प्युटर चोरी, सीसीटीभीमा कैद भयो घटना
पाँच स्थानीय तह भूमिसम्बन्धी समस्यामुक्त घोषणा
रुसमा सैन्य कार्गो विमान दुर्घटना, चालक दलसहित १९ जनाको मृत्यु
एनपिएलमा अनलाइन सट्टेबाजी गरेको आरोपमा भारतीय नागरिक पक्राउ  
विराटनगरलाई लजिस्टिक हब बनाउन कार्गो रेल सञ्चालनमा जोड
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.