इतिहास, दर्शन र नारी विद्रोहको त्रिवेणी:  ‘इथा’ 

केशव दाहाल समकालीन नेपाली साहित्यमा उदाउँदै गरेको एक सशक्त र बौद्धिक स्वर हुन्, जसको लेखनले इतिहास, दर्शन, नारी चेतना र सामाजिक यथार्थलाई कलात्मक संवेदनासँग जोड्ने प्रयास गर्छ। उनका कृतिहरूले परम्परागत आख्यान संरचनालाई मात्र होइन, पाठकीय चेतनालाई पनि चुनौती दिने खालको वैचारिक घनत्व बोकेका छन् ।

उनको लेखन यात्रा बिचार प्रदान निबन्धदेखि सुरु भई उपन्यासात्मक प्रयोगतर्फ विस्तार भएको देखिन्छ। विशेष गरी इथा उपन्यासमार्फत उनले नेपाली ऐतिहासिक आख्यानलाई म्याजिकल रियलिज्म, पौरस्त्य दर्शन र नारी प्रतिरोधको त्रिवेणीमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरेका छन् । यस कृतिमा उनी सभ्यता–विश्लेषक र चेतनात्मक पुनर्व्याख्याकारका रूपमा पनि प्रस्तुत हुन्छिन्।

Advertisement

दाहालको लेखनको विशेषता उनको दार्शनिक दृष्टि र सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक विश्लेषण हो। उनी पात्रहरूलाई विचार र प्रतीकका रूपमा उभ्याउँछन् । भाषा काव्यमय, सूक्तिपूर्ण र बहु स्तरीय हुने भएकाले उनका कृतिहरूले गहिरो अध्ययन र पुन: पठनकाे माग गर्छन् ।

उनको योगदान नेपाली साहित्यमा नारी दृष्टिको पुनर्स्थापना, ऐतिहासिक चेतनाको पुनः पाठ र दार्शनिक आख्यानको विस्तारका रूपमा मूल्यांकन गर्न सकिन्छ । समकालीन लेखनमा उनले स्थापित गरेको वैचारिक गहिराइ र शैलीगत प्रयोगले उनलाई एक विशिष्ट र आशालाग्दो साहित्यिक हस्ताक्षरका रूपमा चिनाउँछ।
नेपाली साहित्यमा कहिलेकाहीँ यस्ता कृतिहरू जन्मिन्छन्, जसले सभ्यता, चेतना, इतिहास र मानवीय अन्तर्द्वन्द्वलाई नयाँ भाषामा पुनर्लेखन गर्छन्। यस्ता कृतिहरू सामान्य आख्यानभन्दा माथि उठेर युग बोधका दस्ताबेज बन्छन्। दाहालको उपन्यास ‘इथा’ त्यस्तै दुर्लभ कृतिमध्ये एक हो, जसले नेपाली आख्यान परम्परामा इतिहास, दर्शन, नारी चेतना र म्याजिकल रियलिज्मको अद्भुत संगम प्रस्तुत गरेको छ।

‘इथा’ समय, स्मृति, पीडा, प्रतिशोध, आत्मसम्मान र सभ्यताको पुन: पाठ  हो। करिब दुई हजार चार सय वर्षअघिको वैशाली, लिच्छवि, सौमर सभ्यता, किराँत संस्कृति र बौद्ध चेतनाको अन्तर वस्तुलाई आधार बनाएर लेखिएको यस कृतिले मिथक र यथार्थलाई यति कलात्मक रूपमा मिश्रण गरेको छ कि पाठकलाई कुनै बेला इतिहास पढिरहेको अनुभूति हुन्छ, कुनै बेला महापुराण, कुनै बेला मनोवैज्ञानिक नाटक, त कुनै बेला आधुनिक नारीवादी घोषणापत्र।

नारी पीडादेखि नारी प्रतिज्ञासम्म
‘इथा’ को केन्द्रमा नारी छ  तर केवल करुणाको पात्रका रूपमा होइन। यहाँ नारी प्रतिरोध हो, प्रतिज्ञा हो, न्यायको ज्वाला हो। वसुधा, नयन तारा, पूर्वकुमारीजस्ता पात्रहरू सभ्यतामाथिको प्रश्न हुन्।

बलात्कारजस्तो जघन्य हिंसाबाट गुज्रिएकी वसुधाले आत्मग्लानिमा डुब्नुको सट्टा आत्मसम्मानको विद्रोह रोज्नु उपन्यासको सबैभन्दा शक्तिशाली क्षण हो। आफूले नगरेको गल्तीका लागि म किन उदास बन्ने ? भन्ने चेत वास्तवमा सम्पूर्ण पितृसत्तात्मक संरचनामाथिको चुनौती हो ।

यस सन्दर्भमा ‘इथा’ को तुलना द ह्यान्डमेड्स टेलसँग गर्न सकिन्छ । जसरी मार्ग रेट एटवुडले महिलामाथि राज्य र पितृ सत्ताले गरेको नियन्त्रणलाई डिस्टोपियन भाषामा चित्रण गरेकी छन्, त्यसैगरी दाहालले ऐतिहासिक आख्यानभित्र लुकेको स्त्री उत्पीडनलाई उजागर गरेका छन् । तर ‘इथा’ अझ भिन्न छ, किनकि यसले पीडालाई केवल प्रतिरोधमा सीमित राख्दैन: यसले त्यसलाई आध्यात्मिक पुनर्जन्ममा रूपान्तरण गर्छ ।

वसुधाको अग्नि स्नानको निर्णय पुरुष अहंकारमाथिको ऐतिहासिक अभियोग हो । राजकुमार शुभ कामदेवको चरित्रमार्फत लेखकले प्रेमभित्र लुकेको स्वार्थ, यौनिक स्वामित्व र पुरुषीय पाखण्डलाई नङ्ग्याएका छन् । यहाँ प्रेम आध्यात्मिक मिलनभन्दा बढी शक्ति सम्बन्धको प्रश्न बनेर आउँछ ।

म्याजिकल रियलिज्मको नेपाली शिखर
‘इथा’ उपन्यासको सबैभन्दा अद्भुत र विशिष्ट पक्ष यसको शैलीगत संरचना हो, जसले यसलाई बहुआयामिक वैचारिक र कलात्मक अनुभवमा रूपान्तरण गरेको छ। म्याजिकल रियलिज्म, पौराणिक प्रतीक, ऐतिहासिक पुनर्निर्माण र दार्शनिक विमर्शलाई एउटै सूत्रमा गाँस्नु साहित्यिक दृष्टिले अत्यन्त जटिल कार्य हो, तर यही जटिलता नै  ‘इथा’ को सौन्दर्य र शक्ति हो ।

यस दृष्टिले हेर्दा  ‘इथा’ लाई वन हन्ड्रेड इयर्स अफ सोलिट्युडको नेपाली संवेदनात्मक प्रतिरूप भन्न सकिन्छ। जसरी मार्केजले माकोन्डो गाउँलाई स्मृति, इतिहास, मिथक र जादुई यथार्थको जीवित संसारका रूपमा निर्माण गरेका छन्, त्यसरी नै दाहालले वैशालीदेखि मञ्जुपट्टनसम्मको सांस्कृतिक भूगोललाई मिथकीय चेतना र ऐतिहासिक स्मृतिको संयुक्त रूप बनाएका छन्। तर  ‘इथा’ स्थानीय इतिहास र पूर्वीय दार्शनिक परम्पराको मौलिक पुनर्सिर्जना हो ।

उपन्यासमा म्याजिकल रियलिज्म सांस्कृतिक स्मृतिको पुनर्जागरण गर्ने माध्यम हो । यहाँ समय रेखीय रूपमा अघि बढ्दैन बरु चक्रीय, बहुआयामिक र कहिलेकाहीँ विस्फोटक रूपमा अघि–पछि सर्दछ। पात्रहरू अतीत र बर्तमानबिच निरन्तर आवागमन गर्छन्, जसले समयलाई स्थिर सत्य होइन, अनुभवात्मक चेतना बनाइदिन्छ।
संवादहरू कहिले दार्शनिक शास्त्रजस्ता गम्भीर लाग्छन्, कहिले रंगमञ्चीय नाटक झैँ गतिशील र दृश्यात्मक हुन्छन् । यही शैलीगत बहुलताका कारण उपन्यास पढ्दा कतै त्रिपिटकको अनुशासन, कतै उपनिषद्को आत्म चिन्तन, कतै महाभारतको संघर्ष, त कतै आधुनिक मनोविश्लेषणको गहिरो अध्ययनको अनुभूति हुन्छ । यसले ‘इथा’ लाई केवल कथा होइन, ज्ञानको बहु स्तरीय संरचना बनाउँछ ।

लेखकले ‘पानी निरन्तर बगिरहन्छ, यो आंशिक सत्य हो’ जस्ता सूक्तिमय वाक्यहरू प्रयोग गरेर जीवनदर्शनलाई कथाभित्र यति स्वाभाविक रूपमा मिसाएका छन् कि पाठकले कथा पढ्दै गर्दा दर्शन पढिरहेको जस्तो अनुभव गर्छ। यहाँ कथा र दर्शन अलग रहँदैनन्ः ती एक अर्कामा विलीन हुन्छन्।

इतिहासको पुनर्निर्माण:

‘इथा’ को अर्को अत्यन्त महत्त्वपूर्ण उपलब्धि यसको गहिरो ऐतिहासिक पुनर्सिर्जना हो, जहाँ उपन्यास केवल विगतका घटनाहरूको क्रमिक विवरणमा सीमित रहँदैन, बरु समयलाई जीवित चेतनाको रूपमा पुनः निर्माण गर्छ। लिच्छविहरूको आगमन, सौमर सभ्यताको सांस्कृतिक तह, किराँत सभ्यताको मौलिक चेतना, खुवालुङको प्रतीकात्मक तथा भौगोलिक महत्त्व, र तत्कालीन सामाजिक संरचनाको जटिलता—यी सबै तत्त्वहरू उपन्यासमा केवल पृष्ठभूमि होइनन्, बरु कथाको आत्मा बनेर उपस्थित छन्। इतिहास यहाँ स्थिर छैन: यो निरन्तर चलायमान स्मृति हो, जसले पात्रहरूको मनोविज्ञान, सत्ता सम्बन्ध र सांस्कृतिक द्वन्द्वलाई आकार दिन्छ ।

यस सन्दर्भमा  ‘इथा’ लाई विश्व स्तरीय ऐतिहासिक आख्यानहरूसँग तुलना गर्न सकिन्छ। जसरी हिलारी म्यान्टेलको वोल्फ हलले ट्युडर युगलाई शक्ति, भय र आत्मसंघर्षको मनोवैज्ञानिक नाटकको रूपमा प्रस्तुत गर्छ, त्यसरी नै  ‘इथा’ ले पनि इतिहासलाई बाहिरी संरचना होइन, आन्तरिक चेतनाको संघर्ष बनाएको छ। त्यस्तै, लियो टल्स्टोयको वार एन्ड पिसमा युद्ध र शान्ति मानव अस्तित्वका दार्शनिक आयाम हुन्। ‘इथा’ मा पनि इतिहास त्यही स्तरमा पुग्छ—जहाँ सभ्यता र विनाश, निर्माण र विघटन एउटै चेतनाको दुई ध्रुवझैँ देखिन्छन्।

उपन्यासमा दरबारको भव्यता, वास्तुकलाको सूक्ष्मता, स्वर्ण जडित खम्बाहरूको चमक, विलासी सभ्यताको सौन्दर्य र यौनिक टुँडालको जटिल चित्रणले तत्कालीन समाजलाई अत्यन्त दृश्यात्मक बनाउँछ। वर्ग विभाजनको कठोर संरचना र शक्ति केन्द्रहरूको मनोवैज्ञानिक दबाबले कथालाई सामाजिक आलोचनात्मक गहिराइ  प्रदान गर्छ। यहाँ सत्ता केवल शासन होइन, शरीर र चेतनामाथिको नियन्त्रणको प्रणालीका रूपमा देखिन्छ।

‘इथा’ को सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको भाषिक कला हो । यहाँ भाषा  दृश्य सिर्जना गर्ने चित्रकार हो, जसले शब्दहरूलाई रंग, गन्ध र स्पर्शमा रूपान्तरण गर्छ। पाठकले इतिहास पढ्दैन, बरु इतिहासभित्र प्रवेश गर्छ। प्रत्येक वाक्यले समयको धड्कन सुन्ने अवसर दिन्छ, जहाँ विगत र वर्तमान एउटै क्षणमा मिसिन्छन् ।

बुद्ध दर्शन र मानवीय मुक्ति
‘इथा’ को केन्द्रबिन्दु स्पष्ट रूपमा बुद्ध दर्शन हो, जसले उपन्यासलाई ऐतिहासिक वा साहित्यिक संरचनाबाट उठाएर दार्शनिक चेतनाको उच्च तहमा पुर्‍याउँछ। उपन्यासको आत्मा अहिंसा, करुणा, न्याय र आत्म मुक्तिको सतत प्रवाहले भरिएको छ, जहाँ प्रत्येक पात्रको आन्तरिक यात्रा कुनै न कुनै रूपमा बुद्धीय विचारसँग जोडिएको देखिन्छ। यहाँ जीवन आत्म बोधतर्फको निरन्तर साधना हो, जहाँ पीडा, द्वन्द्व र संघर्ष स्वयं ज्ञानको माध्यम बन्छन् ।
‘म दयामा भन्दा न्यायमा धेरै विश्वास गर्छु’ जस्ता संवादहरू उपन्यासमा नैतिक घोषणापत्र हुन्। यी वाक्यहरूले पात्रको व्यक्तिगत मनोविज्ञान मात्र होइन, सम्पूर्ण कथात्मक संरचनाको नैतिक आधार पनि उजागर गर्छन् । यहाँ न्याय चेतनाको शुद्धीकरण हो, जसले करुणालाई निष्क्रिय संवेदना होइन, सक्रिय उत्तरदायित्वको रूपमा स्थापित गर्छ ।

यस दृष्टिले  ‘इथा’ लाई हरमन हेस्सेको सिद्धार्थसँग तुलना गर्न सकिन्छ। जसरी हेस्सेले आत्म खोजको आध्यात्मिक यात्रालाई नदी, मौनता र अनुभूतिको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्छन्, त्यसरी नै ‘इथा’ले पात्रहरूको भित्री संघर्षलाई दार्शनिक विमर्शको तहमा रूपान्तरण गर्छ। तर सिद्धार्थ अधिक व्यक्तिगत र अन्तर्मुखी यात्रा हो भने ‘इथा’ सामूहिक चेतनाको कथा हो, जहाँ आत्म मुक्ति व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको प्रक्रिया पनि हो ।

यस अर्थमा ‘इथा’ अझ राजनीतिक र सामाजिक रूपमा संवेदनशील कृति बन्छ। यहाँ धर्म सामाजिक न्याय, समानता र मानवीय उत्तरदायित्वको चेतना पनि हो। महायज्ञको अवधारणामार्फत लेखकले ‘स्वधर्म मानव धर्म’ को विश्वबन्धुत्ववादी दृष्टि प्रस्तुत गरेका छन्, जहाँ कुनै पनि धर्म वा दर्शन मानवताको साझा केन्द्रभन्दा बाहिर रहँदैन ।

उपन्यासले बुद्ध दर्शनका चार आर्य सत्य, कर्मको सिद्धान्त, मृत्युको अस्तित्वगत अर्थ, आत्माको प्रश्न र न्यायको दार्शनिक परिभाषामाथि गहिरो विमर्श गर्छ । यी सबै पक्षहरू मिलेर ‘इथा’ लाई एक प्रकारको जीवित दार्शनिक ग्रन्थको अनुभूति दिन्छ। यसरी उपन्यासले साहित्य, दर्शन र राजनीति तीनै क्षेत्रलाई एउटै चेतनात्मक प्रवाहमा एकीकृत गरेको देखिन्छ, जसले पाठकलाई केवल पढ्ने होइन, सोच्ने र आत्म विश्लेषण गर्ने यात्रामा लैजान्छ।

भाषा: काव्य र कथाको सम्मिश्रण
दाहालको भाषा ‘इथा’ उपन्यासको सबैभन्दा निर्णायक सौन्दर्य शक्ति हो, जसले सम्पूर्ण कथालाई साधारण आख्यानभन्दा माथि उठाएर काव्यात्मक अनुभवमा रूपान्तरण उपन्यासका धेरै अंशहरू पढ्दा कथा बगिरहेको जस्तो होइन, कविता आफैँ विस्तार भइरहेको जस्तो अनुभूति हुन्छ। वाक्यहरूको लय, शब्दहरूको छनोट र चित्रात्मक संरचनाले पाठकलाई दृश्यभन्दा पनि अनुभूतिको तहमा लैजान्छ।

यस भाषिक शैलीले टोनी मोरिसनको बहु स्तरीय भाषिक जटिलता सम्झाउँछ, जहाँ प्रत्येक वाक्यमा इतिहास, पीडा र स्मृतिको तहहरू लुकेका हुन्छन् । त्यस्तै, सलमान रश्दीको मिथकीय प्रवाह जस्तो, ‘इथा’ को भाषा पनि यथार्थ र कल्पनाबीच निरन्तर आवागमन गर्छ। मिथक यहाँ कथाको संरचनात्मक आधार हो। यसले इतिहासलाई जीवित प्रतीकहरूको रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

‘बाटोले कतै पुर्‍याउँदैन, खासमा बाटो हामीलाई पर्खिबसेको हुन्छ’ जस्ता वाक्यहरू उपन्यासमा सामान्य संवादभन्दा धेरै माथि उठ्छन् । यी वाक्यहरू दार्शनिक कविताका पङ्क्ति जस्ता लाग्छन्, जसले अस्तित्व, समय र यात्राको अर्थमाथि प्रश्न उठाउँछन् । यहाँ भाषा विचारलाई मात्र व्यक्त गर्दैन: विचार आफैँ भाषा बन्छ।

उपन्यासको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको भाषिक बहुलता हो। कतै संस्कृतनिष्ठ शब्दावलीले गम्भीर दार्शनिक भार दिन्छ, कतै लोकगन्धयुक्त अभिव्यक्तिले ग्रामीण जीवनको सजीवता ल्याउँछ। कतै भाषा आध्यात्मिक हुन्छ, ध्यान र आत्म बोधको सूक्ष्म लयमा बग्छ: त कतै क्रान्तिकारी हुन्छ, शक्ति, अन्याय र प्रतिरोधको स्वर लिएर उठ्छ। यही बहुआयामिकता ‘इथा’ को भाषिक संरचनाको मूल शक्ति हो।

पुरुष सत्ता र सभ्यताको आलोचना
‘इथा’ पुरुषसत्तात्मक संरचना र स्वामित्ववादी मानसिकताको तीव्र आलोचना हो। उपन्यासले व्यक्तिगत पुरुष पात्रहरूलाई दोषी ठहर्‍याउने सरल दृष्टि अपनाउँदैन, बरु इतिहास, सत्ता र संस्कृतिमा गाडिएको पितृसत्तात्मक चेतनालाई विश्लेषण गर्छ। यहाँ पुरुष पात्रहरू शक्ति–व्यवस्था, नियन्त्रण र स्वामित्वको प्रतीकात्मक संरचना हुन् ।
राजा प्रमाती, शुभ कामदेव, जितेदास्तीजस्ता पात्रहरू उपन्यासमा सत्ता र शरीरमाथिको अधिकारलाई संस्थागत गर्ने मानसिकताको प्रतिनिधित्व हुन् । उनीहरूको व्यवहार, निर्णय र दृष्टिकोणले त्यो समाजको संरचनात्मक असमानता उजागर गर्छ, जहाँ स्त्रीको अस्तित्वलाई स्वतन्त्र चेतनाको रूपमा होइन, उपयोग र नियन्त्रणको वस्तुका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति स्थापित छ। ‘स्त्रीहरूका कुनै पनि मामला निजी हुँदैनन्’ भन्ने सोचमाथि उपन्यासले दार्शनिक र नैतिक प्रहार गर्छ, जसले निजी जीवनलाई पनि सत्ता(नियन्त्रणको क्षेत्र बनाइदिने सामाजिक प्रवृत्तिलाई प्रश्न गर्छ ।

यस सन्दर्भमा  ‘इथा’ लाई विश्व साहित्यका केही महत्त्वपूर्ण कृतिहरूसँग तुलना गर्न सकिन्छ। टोनी मोरिसनको बिलव्डले दासत्वको ऐतिहासिक पीडा मार्फत शरीर, स्मृति र स्वतन्त्रताको संघर्षलाई प्रस्तुत गर्छ, जहाँ व्यक्तिगत पीडा सम्पूर्ण सभ्यताको नैतिक प्रश्न बन्छ। त्यस्तै, अरुन्धती रोयको द गड अफ स्मल थिङ्सले जात, प्रेम र पारिवारिक संरचनाभित्र लुकेको हिंसा र नियन्त्रणलाई सूक्ष्म रूपमा उजागर गर्छ। ‘इथा’ पनि त्यही परम्परामा उभिन्छ, जहाँ निजी जीवनका पीडाहरू व्यक्तिगत घटनाहरू नभई सामाजिक संरचनाको आलोचनात्मक दर्पण बन्छन् ।

उपन्यासले पितृसत्तालाई सूक्ष्म सांस्कृतिक मान्यताहरूको रूपमा  देखाउँछ। भाषा, धर्म, परम्परा र राज्यसंरचनामार्फत कसरी शक्ति असमानता सामान्यीकृत हुन्छ भन्ने कुरालाई यसले उजागर गर्छ। स्त्री पात्रहरूको अनुभव प्रतिरोध, चेतना र आत्मपहिचानको खोज पनि हो।

संरचना र शैलीगत प्रयोग
उपन्यासको संरचना परम्परागत रैखिक कथन प्रणालीबाट पूर्ण रूपमा टाढा उभिएको छ। यहाँ कथा सुरुदेखि अन्त्यसम्म सीधा रेखामा अघि बढ्दैन बरु समय, स्मृति र चेतनाका विभिन्न तहहरूबिच निरन्तर आवागमन हुन्छ। एउटै घटनाभित्र अर्को कथा पलाउँछ, त्यस कथाभित्र पुनः अर्को दार्शनिक तह खुल्दै जान्छ। यसरी उपन्यासले बहु स्तरीय संरचना निर्माण गर्छ, जहाँ कथा स्वयं एक जीवित नेटवर्कजस्तो देखिन्छ।

इथामा दर्शन र इतिहास अलग–अलग क्षेत्र होइनन्। इतिहासका घटनाहरू दार्शनिक प्रश्नमा रूपान्तरित हुन्छन्, र दर्शन पुनः ऐतिहासिक अनुभवमा रूपान्तरण हुन्छ। संवादहरू प्रायः काव्यात्मक विमर्श हुन्, जसले विचारलाई भावनासँग जोड्छ। मिथकहरू पनि अर्थ उत्पादन गर्ने आधारभूत संरचनाका रूपमा उपस्थित छन्। यसरी उपन्यासले साहित्यका विभिन्न तहहरू कथा, दर्शन, कविता, इतिहास र मिथकलाई एउटै चेतनात्मक प्रवाहमा मिसाउँछ।

यही संरचनागत जटिलता केही पाठकका लागि चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ। साधारण कथा वाचनको अपेक्षा गर्ने पाठकलाई यसको बहु स्तरीयता, प्रतीकात्मकता र दार्शनिक घनत्व गाह्रो लाग्न सक्छ। कहिलेकाहीँ एउटै अनुच्छेदभित्र धेरै तहका अर्थहरू सक्रिय हुँदा तत्काल बुझाइ कठिन हुन्छ । तर यही जटिलता ‘इथा’ को दीर्घकालीन साहित्यिक शक्ति हो । यसले उपन्यासलाई सतही मनोरञ्जनभन्दा माथि उठाएर चिन्तनशील अनुभवमा रूपान्तरण गर्छ ।

निष्कर्ष:  
‘इथा’ ले इतिहासको भव्य पुनर्सिर्जना, दर्शनको गहिरो तह, नारी चेतनाको तीव्र संवेदनशीलता, म्याजिकल रियलिज्मको कलात्मक प्रयोग र भाषाको काव्यमय सौन्दर्यलाई एउटै संरचनामा समेटेको छ। यी सबै तत्त्वहरूको समन्वयले उपन्यासलाई साधारण आख्यानभन्दा माथि उठाएर बहुआयामिक सांस्कृतिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्छ।

यस कृतिले नेपाली आख्यान परम्परालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको वैचारिक र कलात्मक उचाइमा पुर्‍याउने क्षमता राख्छ। जसरी भारतीय साहित्यमा वैशालीकी नगरवधूले ऐतिहासिक आख्यानको नयाँ मानक स्थापित गर्‍यो, त्यसरी नै ‘इथा’ ले नेपाली साहित्यमा ऐतिहासिक चेतना, दार्शनिक गहिराइ र सौन्दर्य बोधको नयाँ मानक निर्माण गर्ने सम्भावना बोकेको देखिन्छ।