हिमालमा बदलिँदो मौसम, तलका बस्तीमा बढ्दो डर

विराटनगर । हिमाल टाढा छ । तर, हिमाली क्षेत्रमा हुने परिवर्तनको असर अब हिमालमै सीमित छैन । केही दिनअघि हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमपहिरो र त्यसपछि भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले यो कुराको पुष्टि गर्दै गम्भीर संकेत दिएको छ ।

हिमाली क्षेत्रमा अचानक खसेको हिउँ, बरफ र ढुंगासहितको पहिरोले नदीको बहाव एकाएक बढाउँदा नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा ठूलो क्षति भयो । त्यसको असर भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपासका बस्ती तथा जलविद्युत् आयोजनासम्म देखियो । उद्धारमा खटिएका सुरक्षाकर्मीले जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङदेखि नदी किनारसम्म बेपत्ता नागरिकको खोजी गर्नुपर्‍यो ।

Advertisement

यो घटना एउटा छुट्टै प्राकृतिक विपद् मात्रै हो कि बदलिँदो हिमाली वातावरणको ठूलो संकेत ? प्रश्न गम्भीर छ ।

जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालयमा तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी पग्लिने र पछि हट्ने क्रम तीव्र भएको छ । त्यससँगै नयाँ हिमताल बन्ने तथा पुराना हिमताल विस्तार हुने क्रम बढेको छ । हिमतालको प्राकृतिक बाँध कमजोर भए वा बाह्य कारणले फुटेमा एकैपटक ठूलो मात्रामा पानी तलतिर बग्न सक्छ । यसलाई हिमताल विस्फोटजन्य बाढी अर्थात् ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड भनिन्छ ।

४२ हिमताल, लाखौँ मानिसको जोखिम

नेपालका लागि यो चिन्ता अझ ठूलो छ । कोशी जलाधारमा मात्रै ४२ वटा सम्भावित जोखिमयुक्त हिमताल पहिचान गरिएको अध्ययन छ । तीमध्ये १८ वटा नेपालमा र २४ वटा चीनतर्फ रहेको आईसीआईएमओडीको अध्ययनले देखाएको छ । यसको अर्थ ती सबै ताल तत्काल फुट्ने अवस्थामा छन् भन्ने होइन । तर, तीमध्ये केहीमा पानीको मात्रा बढ्दै गएमा वा प्राकृतिक बाँध कमजोर भएमा त्यसको असर हिमाली क्षेत्रबाट धेरै तलसम्म पुग्न सक्छ ।

कोशी जलाधार आफैंमा जोखिमयुक्त क्षेत्र हो । अरुण, तमोर र दुधकोशीजस्ता नदी प्रणालीले हिमाली क्षेत्रबाट पानी बोकेर तल्लो भूभागतर्फ ल्याउँछन् । माथिल्लो क्षेत्रमा भएको एउटा ठूलो परिवर्तनको असर केही घण्टामै नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, खेतीयोग्य जमिन र जलविद्युत् आयोजनासम्म पुग्न सक्छ ।

कोशी जलाधारमा यसअघि पनि हिमताल विस्फोटका घटना भएका छन् । आईसीआईएमओडीका अनुसार नेपालमा सन् १९७७ यता २६ वटा हिमताल विस्फोटका घटना अभिलेखमा छन् । तीमध्ये धेरैको असर जनजीवन तथा पूर्वाधारमा परेको छ ।

त्यसैले अहिलेको भोटेकोशी विपद्लाई ‘बाढी आयो र क्षति भयो’ भन्ने बुझेर पुग्दैन । यसले नेपालका हिमाली नदी र तल्लो तटीय बस्तीबीच जोडिएको जोखिमलाई फेरि सतहमा ल्याएको छ ।

‘पहिले हिउँले ढाकिएका हिमाल अहिले कालो देखिन्छन्’

संखुवासभाको मकालु गाउँपालिकास्थित अरुण नदी किनारमा जन्मिएर हाल विराटनगर–१० मा बस्दै आएका ५६ वर्षीय शंकरप्रसाद दाहालले आफ्नो आँखैअगाडि हिमाल फेरिएको अनुभव गरेका छन् । उनका पुर्ख्यौली जग्गाजमिन अरुण र तमोर जलाधार क्षेत्रमा छन् । केही नातेदार अझै नदी किनारमै बस्छन् । त्यसैले हिमालको परिवर्तन उनका लागि टाढाको विषय होइन ।

‘हामी सानोमा हिउँले ढाकिएका अग्ला हिमालहरू देख्थ्यौं । आज ती चुचुराहरू कालो पहरोमा परिणत हुन थालेका छन्,’ दाहाल भन्छन्, ‘हिमाल फुट्ने डरले मुटु कमाउँछ । रेडियो र समाचारमा हिमताल विस्फोटको जोखिमको खबर सुन्दा रातभर निद्रा पर्दैन ।’

दाहालको यो डर व्यक्तिगत मात्रै होइन । हिमाली क्षेत्रको तलतिर बस्ने धेरै परिवारको साझा चिन्ता बन्दै गएको छ । पहाडको टुप्पोमा देखिएको परिवर्तन नदी किनारको घरसम्म आइपुग्न सक्छ भन्ने कुरा पछिल्ला घटनाले देखाएका छन् ।

हिमपहिरोले दिएको नयाँ चेतावनी

हालैको हिमाली विपद्मा वैज्ञानिकहरूले बरफ र ढुंगाको ठूलो पिण्ड खसेर नदी प्रणालीमा मिसिएको र त्यसबाट एक्कासि बाढी आएको सम्भावना औंल्याएका छन् । प्रारम्भिक अध्ययनहरूले उच्च हिमाली क्षेत्रमा बरफ र हिमनदीको अस्थिरता तथा बढ्दो तापक्रमबीचको सम्बन्धबारे पनि प्रश्न उठाएका छन् ।

यस घटनाले नेपालमा विपद्को स्वरूप पनि बदलिँदै गएको संकेत गरेको छ । पहिले बाढीको मुख्य कारण मनसुन, वर्षा वा पहिरो मानिन्थ्यो । अब त्यसमा हिमनदी, हिमताल, बरफको पहिरो र उच्च हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको तापक्रम वृद्धिले थप नयाँ जोखिम सिर्जना गरिरहेका छन् ।

नेपालको समस्या अझ जटिल छ । जोखिम माथि छ, तर मानिस र पूर्वाधार तल छन् ।

हिमाली क्षेत्रमा जलविद्युत् आयोजना थपिँदै छन् । सडक र पुल निर्माण भइरहेका छन् । नदी किनारमा बस्ती विस्तार भइरहेका छन् । पर्यटन र व्यापारका संरचना पनि नदीका गल्छी हुँदै माथितिर फैलिएका छन् । यसले प्राकृतिक जोखिमसँगै मानवीय जोखिम पनि बढाइरहेको छ ।

पछिल्लो भोटेकोशी बाढीमा जलविद्युत् आयोजनाका कामदार र कर्मचारीसमेत प्रभावित भएका छन् । केही आयोजनामा ठूलो संख्यामा मानिस सम्पर्कविहीन भएको र उद्धारका लागि नेपाली सुरक्षाकर्मीका साथै विदेशी प्राविधिक टोलीसमेत परिचालन गर्नुपरेको छ ।

विज्ञ भन्छन्—बाढी आएपछि होइन, आउनुअघि तयारी चाहिन्छ

जलवायुविज्ञ तथा राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका कार्यकारी प्रमुख डा. धर्मराज उप्रेतीका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा बढिरहेको तापक्रम र हिमनदी पग्लिने क्रमले हिमतालको आकार तथा जोखिम बढाउन सक्छ । ‘जलवायु परिवर्तनको असर हिमाली क्षेत्रमा सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ। हिमतालहरूमा पानीको मात्रा बढ्दै जाँदा जोखिम पनि बढ्छ,’ उनी भन्छन् ।

उनका अनुसार जोखिमयुक्त हिमतालको नियमित निगरानीसँगै सम्भावित बाढीको प्रभाव पर्ने तल्लो तटीय क्षेत्रको जोखिम नक्सांकन र पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउन आवश्यक छ । ‘जोखिमयुक्त हिमतालको नियमित निगरानीसँगै सम्भावित बाढीको प्रभाव पर्ने तल्लो तटीय क्षेत्रको जोखिम नक्सांकन र पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप बलियो बनाउनुपर्छ,’ उनी भन्छन् ।

हिमताल फुटेपछि उद्धार गर्नुभन्दा पहिल्यै जोखिम पहिचान गरेर मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्ने उनको भनाइ छ । त्यसका लागि जोखिमयुक्त हिमतालको वैज्ञानिक अध्ययन, नियमित अनुगमन, तल्लो तटीय बस्तीको जोखिम मूल्यांकन र स्थानीय तहसम्म पुग्ने प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक छ ।

‘हामी राहत बाँड्नमा अभ्यस्त भयौँ, जोखिम घटाउन होइन’

विराटनगर महानगरपालिकाका मेयर नागेश कोइराला पनि नेपालमा विपद् व्यवस्थापनको प्राथमिकतामाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने बताउँछन् । उनका अनुसार नेपालमा विपद् आएपछि राहत बाँड्ने परम्परा बलियो बने पनि विपद् आउनुअघि नै क्षति कम गर्ने तयारी कमजोर छ ।

‘हामीकहाँ मौसमविद्ले चेतावनी दिए पनि त्यसलाई स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी रूपमा बुझाउने संयन्त्रको अभाव छ,’ कोइराला भन्छन् । उनका अनुसार कोशी प्रदेश सरकार र स्थानीय तहले हिमतालको निगरानी, बाढी पूर्वसूचना प्रणालीको आधुनिकीकरण र जोखिमयुक्त बस्तीका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्छ ।

जोखिम हिमालको मात्र होइन

कोशी जलाधारमा हिमताल विस्फोट वा हिमाली क्षेत्रबाट उत्पन्न ठूलो बाढीको असर माथिल्लो भूभागमा मात्रै सीमित रहँदैन । नदीको बहावसँगै जोखिम तलतिर सर्छ ।

भोजपुर, संखुवासभा, तेह्रथुम, धनकुटा हुँदै सुनसरी र मोरङसम्मका नदी किनार तथा तल्लो भूभागसम्म यसको प्रभाव पुग्न सक्ने भएकाले जोखिम व्यवस्थापनलाई प्रदेशस्तरीय प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने सरोकारवालाको भनाइ छ ।

विशेषगरी अरुण, तमोर र दुधकोशी नदी किनारका बस्ती तथा सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधारलाई जोखिम मूल्यांकनमा राख्नुपर्ने देखिन्छ ।

कोशी जलाधारमा भएका अध्ययनहरूले हिमतालको जोखिमलाई नेपाल–चीन सीमासम्म फैलिएको साझा विषयका रूपमा हेर्नुपर्ने देखाएका छन् । नदीको पानीले सीमा चिन्दैन । त्यसैले हिमतालको निगरानी, सूचना आदानप्रदान र पूर्वसूचना प्रणाली पनि सीमापार सहकार्यबिना प्रभावकारी बनाउन कठिन हुन्छ ।

हिमाल जोगाउने कुरा अब बाँच्ने कुरा हो

जलवायु परिवर्तनमा नेपालको योगदान निकै कम भए पनि यसको असर नेपालजस्ता हिमाली देशले ठूलो रूपमा भोगिरहेका छन् । पछिल्लो हिमाली विपद्ले यही असमानता फेरि देखाएको छ ।

नेपालका लागि हिमाल केवल पर्यटनको आधार मात्रै होइन । हिमालबाट बग्ने नदीले खानेपानी, सिँचाइ, कृषि र विद्युत् उत्पादनलाई धानेका छन् । तर, यही हिमाली प्रणालीमा भइरहेको परिवर्तनले अब विपद्को नयाँ जोखिम पनि सिर्जना गरिरहेको छ ।

त्यसैले हिमतालको निगरानी, हिमनदीको अध्ययन र पूर्वसूचना प्रणालीलाई वातावरण संरक्षणको विषय मात्रै भनेर हेर्न मिल्दैन । यो नागरिकको ज्यान, बस्तीको सुरक्षा र देशको पूर्वाधारसँग जोडिएको विषय हो ।

भोटेकोशीमा आएको बाढीले क्षति गरिसकेको छ । घरहरू बगेका छन्, पुल र सडक भत्किएका छन्, जलविद्युत् आयोजनामा काम गर्ने मानिस बेपत्ता भएका छन् । तर, यो घटनाबाट उठ्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो प्रश्न अबको विपद् कसरी रोक्ने भन्ने हो ।

हिमालमा हिउँ घट्दै जानु, हिमनदी पछाडि हट्नु, हिमताल फैलिँदै जानु र हिमाली क्षेत्रमा अस्थिरता बढ्नु केवल वैज्ञानिक प्रतिवेदनका विषय होइनन् । ती परिवर्तनको प्रत्यक्ष सम्बन्ध तल नदी किनारमा बस्ने मानिसको जीवनसँग छ ।

विगतमा अरुण किनारमा बस्ने शंकरप्रसाद दाहाललाई हिमालको कालो हुँदै गएको चट्टान देखेर डर लाग्छ । त्यो डरलाई बेवास्ता गर्ने हो भने भोलि त्यही डर कोशीका तल्लो तटीय बस्तीमा बाढीको रूपमा आइपुग्न सक्छ ।

त्यसैले अब प्रश्न ‘हिमताल फुट्छ कि फुट्दैन ?’ भन्ने मात्रै होइन । प्रश्न हो—फुटेमा कति मानिस सुरक्षित छन् ? कति समयअघि सूचना पुग्छ ? कुन बस्ती खाली गर्नुपर्छ ? कहाँ सुरक्षित स्थान छ ? र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, राज्यसँग त्यसको स्पष्ट योजना छ कि छैन ?

हिमालमा भइरहेको परिवर्तन रोक्न नेपालले मात्रै सक्दैन । तर, त्यसबाट हुने क्षति घटाउने तयारी भने नेपालले तत्काल गर्नुपर्ने विज्ञहरु बताउँछन् । किनकि हिमालमा आएको संकटको पहिलो आवाज हिमालमै सुनिए पनि त्यसको ठूलो प्रतिध्वनि नदीको बहावसँगै हजारौँ घरसम्म पुग्ने उनीहरुको भनाइ छ ।