पीडितको दुःखलाई प्रदर्शन होइन, पुनर्निर्माणको शक्तिमा बदल्नुपर्छ

रसुवाको विनाशकारी बाढीले घर, सम्पत्ति र पूर्वाधार मात्र बगाएन, धेरै परिवारका प्रियजन, सपना र भविष्यसमेत खोस्यो। कसैको घर खोलाको भेलसँगै हरायो, कसैको जीवनभरको कमाइ माटोमा मिसियो, कसैको परिवार अपूरो भयो। अझै कतिपय परिवार आफ्ना बेपत्ता आफन्तको खोजीमा छन् र कतिपय शवगृहमा पहिचानको पीडादायी प्रतीक्षामा छन्।

यस्तो विपत्तिमा पीडितको दुःखलाई कसरी हेर्ने भन्ने प्रश्न गम्भीर छ। सामाजिक सञ्जाल सूचना, उद्धार र सहयोग जुटाउने प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ। एउटा सही सूचनाले उद्धार टोली घटनास्थलसम्म पुग्न सक्छ, प्रमाणित अपिलले राहत जुटाउन सक्छ र हराएका व्यक्तिको विवरणले परिवारलाई आफ्ना प्रियजन खोज्न सहयोग गर्न सक्छ।

Advertisement

तर यही माध्यम संवेदनाहीन ढंगले प्रयोग भयो भने सामाजिक सञ्जाल पीडितका लागि अर्को चोट बन्न सक्छ। कसैको काँपिरहेको आवाज पटक–पटक बजाएर भ्युज बटुल्नु, आमाको आँसुलाई आकर्षक शीर्षक बनाउनु, बालबालिकाको त्रासलाई मनोरञ्जनझैँ प्रस्तुत गर्नु वा शोकमा डुबेको परिवारको पीडालाई ‘ब्रेकिङ कन्टेन्ट’ बनाउनु मानवता होइन।

पीडितको अनुहारमा देखिएको भय चलचित्रको दृश्य होइन। आमाको आँसु थम्बनेल होइन। शवगृहमा आफन्त खोजिरहेको व्यक्तिको पीडा भाइरल सामग्री होइन। त्यो उसको जीवनकै सबैभन्दा कठिन क्षण हो। त्यस्तो समयमा उसलाई क्यामेराभन्दा सहारा, प्रश्नभन्दा संवेदना र प्रदर्शनभन्दा सम्मान चाहिन्छ।

त्यसैले कुनै फोटो, भिडियो वा सूचना सार्वजनिक गर्नुअघि हामीले सोच्नुपर्छ- यसले पीडितलाई सहयोग गर्छ कि थप पीडा दिन्छ? उद्धार सहज बनाउँछ कि भीड बढाउँछ? परिवारलाई आशा दिन्छ कि थप डर? सूचना प्रमाणित छ कि छैन? सम्बन्धित व्यक्तिको अनुमति लिइएको छ कि छैन?

विपत्तिमा क्यामेरा उठाउनु गलत होइन। जिम्मेवार पत्रकारिता र सामाजिक सञ्जालले बेवास्तामा परेका आवाजलाई बाहिर ल्याउन, वास्तविक अवस्था देखाउन र सहयोग जुटाउन ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ। तर क्यामेराभन्दा पहिले मानवता जाग्नुपर्छ। पीडित बोल्न सक्ने अवस्थामा छ कि छैन, उसको मनले थप चोट सहन सक्छ कि सक्दैन भन्ने बुझ्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ माइक्रोफोन अघि सार्नुको सट्टा पानीको बोतल दिनु, क्यामेरा तेस्र्याउनुको सट्टा काँधमा हात राख्नु र भाइरल शीर्षक सोच्नुभन्दा पहिले उद्धार टोलीलाई खबर गर्नु ठूलो पत्रकारिता हुन सक्छ।

विपत्तिपछि राहत मात्र पर्याप्त हुँदैन। घाइतेको उपचार, विस्थापितको सुरक्षित आवास, बालबालिकाको शिक्षा, मानसिक स्वास्थ्य, जीविकोपार्जन तथा खानेपानी, विद्युत्, सञ्चार, सडक र पुलको पुनर्निर्माण आवश्यक हुन्छ। पुनर्निर्माण भनेको भौतिक संरचना उठाउनु मात्र होइन, मानिसको जीवनमा सुरक्षा, सम्मान, आशा र अवसर फर्काउनु पनि हो।

यसबीच अपुष्ट फोटो, पुरानो भिडियो, गलत मृत्यु विवरण र अफवाह फैलाउनु हुँदैन। सुनेको भरमा कसैको मृत्यु वा बेपत्ताको खबर सार्वजनिक गर्नु अर्को परिवारमाथि थप पीडा थोपर्नु हो। विशेषगरी बालबालिका, महिला, वृद्ध र कमजोर अवस्थामा रहेका व्यक्तिका दृश्य सार्वजनिक गर्दा थप संवेदनशील हुनुपर्छ।

लाइक, सेयर र भ्युज क्षणिक हुन्। तर दुःखमा देखाएको मानवता मानिसको स्मृतिमा लामो समय रहन्छ। त्यसैले पीडितको आँसुलाई सामग्री होइन, मानवताको पुकारका रूपमा हेरौँ। दुःखलाई तमासा होइन, सहयोगको कारण बनाऔँ। क्यामेराभन्दा पहिले हात बढाऔँ र प्रश्नभन्दा पहिले संवेदना दिऔँ।

रसुवा उठ्नेछ। नेपाल उठ्नेछ। तर त्यसका लागि पीडितको दुःखलाई प्रदर्शन होइन, पुनर्निर्माणको शक्तिमा बदल्नुपर्छ।