दसैँमा पशुबलि : परम्परा, आस्था र बदलिँदो बहस

दसैँमा पशुबलि कतिपय समुदायमा देवीपूजा र परम्परासँग जोडिएको छ । तर पशु अधिकार, अहिंसा र बदलिँदो सामाजिक चेतनासँगै यस अभ्यासबारे बहस पनि हुँदै आएको छ । आस्था, संस्कृति र पशुकल्याणबीचको सम्बन्धले पशुबलिबारे विभिन्न दृष्टिकोण जन्माएको छ ।

दसैँमा दुर्गा भवानीको पूजा, घटस्थापना, फूलपाती, महाअष्टमी र महानवमीका धार्मिक विधिसँगै पशुबलिको प्रसङ्ग पनि जोडिएर आउँछ । कतिपय मन्दिरमा बोका, राँगा, हाँसलगायत पशुपक्षी बलि दिने परम्परा छ । केही परिवारले घरमै बलि दिने गर्छन् भने कतिपयले बलिको सट्टा फलफूल, नरिवल वा अन्य सामग्री चढाएर पूजा गर्छन् ।

पशुबलि कसैका लागि देवीप्रतिको श्रद्धा, भाकल र पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परा हो । अर्कातिर, पशुलाई पीडा दिएर मार्नु उचित नहुने तर्क गर्नेहरू यस अभ्यासको विकल्प खोज्नुपर्ने बताउँछन् । धार्मिक आस्था र पशुकल्याणबीचको यही बहसले दसैँमा पशुबलिको विषयलाई निरन्तर चर्चामा राखेको छ ।

देवीपूजा र बलिको परम्परा

हिन्दू धार्मिक परम्परामा देवीलाई शक्ति, संरक्षण र दुष्ट शक्तिमाथिको विजयको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ । दसैँलाई देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गसँग जोडेर मनाउने चलन छ । यही धार्मिक पृष्ठभूमिमा कतिपय समुदायमा पशुबलि देवीलाई चढाइने भेटीका रूपमा स्थापित भएको हो ।

नेपालको दसैँ परम्परामा पशुबलिको अभ्यास लामो समयदेखि रहेको ऐतिहासिक अभिलेखले पनि देखाउँछन् । हनुमानढोका दरबार र तलेजु भवानीसँग सम्बन्धित पुराना कागजातमा दसैँका बेला बलिका लागि राँगा तथा बोका उपलब्ध गराउने विवरण भेटिन्छन् । यसले पशुबलि केवल व्यक्तिगत घरायसी अभ्यास नभई कुनै समय राज्य र मन्दिरसँग जोडिएको धार्मिक अनुष्ठानसमेत थियो भन्ने देखाउँछ ।

तर सबै हिन्दूले पशुबलि दिन्छन् वा सबै देवीपूजा बलिबिनै अपूर्ण हुन्छ भन्ने होइन । धार्मिक ग्रन्थ, सम्प्रदाय, क्षेत्र र पारिवारिक संस्कारअनुसार पूजा विधि फरक हुन्छ । कतिपयले पशुबलिलाई देवीप्रतिको समर्पण र भाकल पूरा गर्ने माध्यम मान्छन् भने कतिपयले सात्त्विक पूजालाई प्राथमिकता दिन्छन् ।

महाअष्टमी र महानवमीमा बलि

दसैँको महाअष्टमी र महानवमीमा विभिन्न शक्तिपीठ तथा मन्दिरमा विशेष पूजा गरिन्छ । कतिपय स्थानमा यी दिन पशुबलि दिने चलन छ । विशेषगरी शक्तिपीठहरूमा बोका, राँगा र अन्य पशुपक्षी बलि दिने परम्परा स्थानीय धार्मिक संस्कारसँग जोडिएको छ ।

राजधानी काठमाडौँ उपत्यकाका केही तलेजु मन्दिरमा पनि दसैँका अवसरमा सामूहिक बलि दिइने गरेको छ । तर बलिको प्रकार, संख्या र विधि मन्दिर तथा स्थानीय परम्पराअनुसार फरक हुन्छ । त्यसैले एउटा स्थानको अभ्यासलाई देशभरका मन्दिर वा सबै समुदायको चलनका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन ।

कतिपय परिवारले देवीलाई बलि चढाएपछि त्यसको मासु परिवार वा समुदायका सदस्यबीच बाँड्ने गर्छन् । उनीहरूका लागि यो धार्मिक अनुष्ठानसँगै सामूहिक भोज र सामाजिक सम्बन्धको हिस्सा पनि हो । अर्कातिर, बलि नदिई पूजा गर्ने परिवारले फूल, अक्षता, फलफूल, नरिवल वा अन्य प्रसाद चढाउने गर्छन् ।

आस्थाको पक्ष : परम्परा र भाकल

पशुबलिको पक्षमा रहेका कतिपय व्यक्तिका लागि यो केवल पशु मार्ने कर्म होइन, देवीप्रतिको श्रद्धा, भाकल र पुस्तौँदेखि चलिआएको संस्कार हो । उनीहरू परिवारमा चलिआएको धार्मिक विधि निरन्तरता दिनु, देवीसँग मनोकामना माग्नु वा पूरा भएको भाकल चढाउनु बलिको अभ्याससँग जोडिएको बताउँछन् ।

कुनै धार्मिक परम्पराको अर्थ बुझ्न त्यसलाई मान्ने समुदायको विश्वास र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि पनि बुझ्नुपर्ने हुन्छ । पशुबलि दिने सबै व्यक्तिको उद्देश्य वा बुझाइ एउटै हुँदैन । कसैले यसलाई देवीको आराधनासँग जोड्छन्, कसैले पारिवारिक संस्कारका रूपमा निरन्तरता दिन्छन् ।

धार्मिक परम्पराभित्रै पनि बलिबारे फरक व्याख्या पाइन्छ । केही व्याख्यामा बलिलाई बाह्य अनुष्ठानका रूपमा बुझिन्छ भने कतिपयले मानिसभित्र रहेका लोभ, क्रोध, अहङ्कार र नकारात्मक प्रवृत्तिको त्यागलाई प्रतीकात्मक बलिका रूपमा व्याख्या गर्छन् । यही विविधताका कारण पशुबलिको विषयमा एउटै धार्मिक दृष्टिकोण मात्र रहेको मान्न सकिँदैन ।

पशु अधिकार र अहिंसाको प्रश्न

पशुबलिको विरोध गर्नेहरू जीवजन्तुलाई पीडा नदिने र सम्भव भएसम्म हिंसा घटाउने मान्यतामा जोड दिन्छन् । उनीहरूका अनुसार धार्मिक आस्था र परम्पराको सम्मान गर्दै पनि पशुको पीडा कम गर्ने तथा बलिको विकल्प खोज्ने विषयमा छलफल गर्न सकिन्छ ।

पशु अधिकारका पक्षधरहरूले बलिका क्रममा पशुलाई डर, पीडा र तनाव हुन सक्ने, कतिपय स्थानमा वधको प्रक्रिया अस्वच्छ हुने र पशुपक्षीलाई उचित व्यवहार नगरिने विषय उठाउँदै आएका छन् । पशुकल्याण, वधको सरसफाइ र जनस्वास्थ्यका जोखिमलाई ध्यान दिनुपर्ने विषय पनि यस बहसमा उठ्ने गरेका छन् ।

बलिको विरोध गर्ने सबैको दृष्टिकोण पनि एउटै हुँदैन । कसैले धार्मिक कारणले नै अहिंसालाई प्राथमिकता दिन्छन्, कसैले पशुको पीडालाई मुख्य विषय बनाउँछन् । कतिपयले परम्परा तत्काल हटाउनुभन्दा वैकल्पिक पूजा विधि र पशुकल्याणका उपायबारे संवाद गर्नुपर्ने धारणा राख्छन् ।

अदालतको चासो र कानुनी व्यवस्था

नेपालमा पशुबलिबारे धार्मिक स्वतन्त्रता, परम्परा र पशुकल्याणको विषय अदालतसम्म पुगेको उदाहरण पनि छ । बारा जिल्लाको गढीमाई मेलामा हुने सामूहिक पशुबलिविरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा सार्वजनिक सरोकारका निवेदन दर्ता भएका थिए । अदालतको फैसलाले पशुबलिको विषयलाई व्यापक रूपमा सम्बोधन गर्दै यसको निरन्तरता रोक्ने दिशामा नीति बनाउन सरकारलाई निर्देशन दिएको विषय ‘कानुनी तथा शैक्षिक अध्ययन’ मा उल्लेख छ।

नेपालको कानुनले पनि पशुपक्षी मार्ने कार्यलाई स्थान र परिस्थितिअनुसार नियमन गरेको छ । मुलुकी अपराध संहिताको दफा २९१ मा परम्परादेखि बलि दिँदै आएको धार्मिक स्थलसम्बन्धी व्यवस्था छ । यसले पशुबलि जहाँसुकै र जुनसुकै अवस्थामा दिन पाइन्छ भन्ने अर्थ भने दिँदैन ।

यस विषयमा धार्मिक परम्परा, पशुकल्याण र कानुनलाई एकसाथ हेर्न आवश्यक छ । परम्परागत अभ्यासको सम्मान गर्नु र कानुनको पालना गर्नु अलग विषय होइनन् । पशुबलि हुने स्थानमा स्वच्छता, सार्वजनिक स्वास्थ्य र पशुप्रति गरिने व्यवहारका मापदण्डबारे पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।

विकल्प र बदलिँदो अभ्यास

पशुबलिबारे बहस बढ्दै जाँदा कतिपय परिवार र धार्मिक समूहले वैकल्पिक पूजा विधिलाई पनि अपनाएका छन् । फलफूल, नरिवल, कुभिण्डो वा अन्य सामग्री चढाएर पूजा गर्ने चलन विभिन्न ठाउँमा पाइन्छ। कतिपयले बलिको सट्टा दान, सेवा वा परोपकारी कामलाई धार्मिक पुण्यसँग जोडेर हेर्छन् ।

यस्ता विकल्प सबै समुदायमा समान रूपमा स्वीकार गरिएका छन् भन्ने होइन । धार्मिक अनुष्ठानको स्वरूप स्थानीय परम्परा र व्यक्तिको आस्थाअनुसार फरक हुन्छ । तर विकल्पबारेको छलफलले धार्मिक अभ्यासलाई कसरी निरन्तरता दिने र पशुकल्याणलाई कसरी ध्यानमा राख्ने भन्ने प्रश्न उठाएको छ ।

परम्परा परिवर्तन हुने प्रक्रिया पनि एकैपटक पूरा हुँदैन। यसमा धार्मिक अगुवा, समुदायका सदस्य, पशु अधिकारकर्मी, कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकाय र स्थानीय संस्थाबीच संवाद आवश्यक हुन्छ । आस्था राख्ने व्यक्तिलाई अपमान नगरी र पशुकल्याणको प्रश्नलाई बेवास्ता नगरी छलफल अघि बढाउनु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

आस्था र करुणाबीचको संवाद

दसैँ नेपाली समाजको प्रमुख चाड हो । यसका धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यास समुदायअनुसार फरक छन् । पशुबलि पनि कतिपय समुदायको परम्परासँग जोडिएको छ भने कतिपयले यसलाई स्वीकार गर्दैनन् । त्यसैले यो विषयमा सबै नेपाली वा सबै हिन्दूको एउटै धारणा छ भन्ने मान्न मिल्दैन ।

एकातिर पशुबलिलाई आस्था र परम्पराको निरन्तरताका रूपमा बुझ्नेहरू छन् । अर्कातिर जीवप्रति करुणा, अहिंसा र पशुकल्याणलाई प्राथमिकता दिँदै यसको विकल्प खोज्नुपर्ने बताउनेहरू छन् । यी फरक दृष्टिकोणलाई तथ्य, संवाद र आपसी सम्मानका आधारमा बुझ्नु आवश्यक छ ।

दसैँको मूल भावका रूपमा धेरैले असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र नकारात्मकतामाथि सकारात्मकताको विजयलाई लिन्छन् । पशुबलिबारेको बहस पनि यही व्यापक सांस्कृतिक परिवेशमा अघि बढिरहेको छ । परम्पराको अर्थ बुझ्ने, फरक आस्थाको सम्मान गर्ने र पशुकल्याणप्रति संवेदनशील हुने प्रयासले यस विषयमा थप जिम्मेवार संवादको बाटो खोल्न सक्छ ।