राष्ट्रिय चिया दिवस मनाइँदै

काठमाडौं । नेपाली कृषि अर्थतन्त्रसँग जोडिएको चिया क्षेत्रको योगदान, सम्भावना र चुनौतीबारे स्मरण गर्दै आज (मंगलबार) देशभर राष्ट्रिय चिया दिवस मनाइँदैछ ।

प्रत्येक वर्ष वैशाख १५ गते मनाइने यस दिवसलाई नेपाली चिया उद्योगको इतिहास, विकासक्रम र वर्तमान अवस्थालाई मूल्यांकन गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ । चिया पेय पदार्थ मात्र नभई नेपाली समाजको दैनिक जीवनशैली, आतिथ्यता र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिएको एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा स्थापित भइसकेको छ ।

Advertisement

बिहानको सुरुवातदेखि लिएर भेटघाट, छलफल र पाहुना सत्कारसम्म चियाको उपस्थिति अनिवार्यजस्तै बनेको देखिन्छ । यही कारणले पनि चिया नेपाली घरघरको जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।

नेपालमा चियाको इतिहास करिब डेढ शताब्दी पुरानो मानिन्छ । पूर्वी पहाडी क्षेत्र, विशेषगरी इलाम र झापाबाट व्यावसायिक चिया खेतीको सुरुवात भएको मानिन्छ । समयक्रमसँगै विस्तार हुँदै विभिन्न जिल्लामा फैलिएको चिया खेती अहिले यो हजारौं किसान र श्रमिकको जीविकोपार्जनको प्रमुख आधार बनेको छ ।

नेपालको चिया उद्योगले आन्तरिक बजार मात्र नभएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि आफ्नो पहिचान बनाउँदै आएको छ । नेपाली चियालाई विशेष बनाउने कुरा यसको प्राकृतिक उत्पादन प्रणाली, पहाडी भौगोलिक अवस्था र अनुकूल हावापानी हो । पूर्वी पहाडका हरियाली डाँडाकाँडा, चिसो हावापानी र माटोको विशेषताले नेपाली चियालाई विशिष्ट स्वाद र सुगन्ध प्रदान गरेको मानिन्छ । यही कारणले नेपाली चियाले विश्व बजारमा ‘हाई माउन्टेन टी’ को रूपमा आफ्नो स्थान बनाएको छ ।

यद्यपि, चिया क्षेत्रले सम्भावना बोकेको भए पनि यसको विकास र विस्तारमा विभिन्न चुनौतीहरू देखिँदै आएका छन् । उत्पादन बढ्दो भए पनि बजार व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन नसक्नु, मूल्य निर्धारणमा किसानले उचित लाभ नपाउनु तथा आयातित चियासँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था प्रमुख समस्याका रूपमा रहेका छन् ।

धेरै किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य नपाएको गुनासो गर्दै आएका छन् । जसले समग्र उद्योगको स्थायित्वमा प्रश्न उठाएको छ । त्यस्तै, गुणस्तर परीक्षण र प्रमाणीकरणका लागि आवश्यक अत्याधुनिक प्रयोगशालाको अभाव पनि अर्को महत्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा देखिएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नका लागि गुणस्तर प्रमाणित गर्ने प्रणाली बलियो हुनुपर्ने भए पनि त्यसतर्फ पर्याप्त ध्यान पुग्न नसकेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।

नीतिगत अस्पष्टता र दीर्घकालीन योजनाको अभावले पनि चिया उद्योगको विकासमा अवरोध पुर्‍याइरहेको छ । उत्पादनदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण शृंखलामा स्पष्ट नीति, सहजीकरण र लगानी आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरूले बताउँदै आएका छन् । विशेषगरी साना किसान र श्रमिकको हितलाई केन्द्रमा राखेर नीति निर्माण हुनुपर्ने माग पनि समयसमयमा उठ्ने गरेको छ ।

चिया उद्योग लाखौं श्रमिक र किसानसँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र भएकाले यसको प्रभाव सामाजिक र आर्थिक दुवै दृष्टिले महत्वपूर्ण छ । यस क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूको श्रम, किसानहरूको मेहनत र लगानीले नै नेपाली चियालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउन सहयोग गरेको छ । तर, त्यसको प्रतिफल सबै तहमा समान रूपमा नपुगेको गुनासो पनि छ ।

सरकार, निजी क्षेत्र र सहकारी संस्थाहरूबीच समन्वय बढाउन सके चिया क्षेत्रलाई अझ व्यवस्थित र प्रतिस्पर्धी बनाउन सकिने विज्ञहरूको धारणा छ । आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, उत्पादनमा विविधीकरण, गुणस्तर सुधार र ब्रान्डिङमा ध्यान दिन सके नेपाली चियाले विश्व बजारमा अझ मजबुत स्थान बनाउन सक्ने सम्भावना रहेको बताइन्छ ।

राष्ट्रिय चिया दिवसले उत्सवको रूपमा मात्र नभई नीति, योजना र व्यवहारिक सुधारका विषयमा गम्भीर छलफल गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ । यस अवसरमा चिया उद्योगसँग सम्बन्धित सरोकारवाला निकायहरूले विभिन्न कार्यक्रम, गोष्ठी र छलफलमार्फत क्षेत्रको वर्तमान अवस्था र भविष्यका दिशाबारे विचार आदानप्रदान गर्ने गरेका छन् ।

नेपालमा चिया उद्योग अझै पूर्ण रूपमा व्यावसायिक र संरचनागत रूपमा मजबुत बन्न बाँकी रहेको स्वीकार गरिए पनि यसको सम्भावना अत्यन्त ठूलो रहेको मानिन्छ । सही नीति, प्रविधिको पहुँच र बजार व्यवस्थापनमा सुधार गर्न सके यो क्षेत्रले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा अझ ठूलो योगदान दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ । राष्ट्रिय चिया दिवसले नेपाली चिया उद्योगको गौरवपूर्ण इतिहासलाई सम्झनासँगै यसको भविष्यलाई अझ सुदृढ र प्रतिस्पर्धी बनाउन सामूहिक प्रतिबद्धता आवश्यक रहेको सन्देश पनि दिएको छ ।