दसैँ उही, खुसी मनाउने तरिका फेरियो

नयाँ लुगाको सुगन्ध, बाँसको लिङ्गे पिङ, मामाघरको बाटो, निधारभरि टीका र कानमा सिउरिएका जमरा । बाल्यकालको दसैँ सम्झिँदा आज पनि मनमा यस्तै दृश्यहरू एकपछि अर्को गर्दै आउँछन् । समय फेरियो, जीवनशैली फेरियो, दसैँ मनाउने तरिका पनि फेरियो । तर, दसैँसँग जोडिएका केही सम्झना भने उमेरसँगै झन् गाढा हुँदै जाँदा रहेछन् ।

नयाँ लुगा किन्नेको भीड, मिठाई पसलको चहलपहल, घर फर्किनेहरूको हतारो र सामाजिक सञ्जालमा आदानप्रदान भइरहेका शुभकामना सन्देशले दसैँको आगमनको अनुभूति गराउँछन् । तर, पाँच दशकको हाराहारीमा पुगेपछि दसैँलाई हेर्ने दृष्टि पहिलेको जस्तो छैन । पहिले दसैँ आउनु भनेको खुसीको ठूलो ढोका खुल्नुजस्तै थियो । अहिले दसैँ आउँछ, खुसी पनि आउँछ, तर त्यससँगै पुराना दिनका सम्झना र समय कति छिटो बितेछ भन्ने अनुभूति पनि सँगै आउँछ ।

सायद उमेर बढ्दै जाँदा चाडपर्वको अर्थ बदलिँदो रहेछ । बाल्यकालमा दसैँ भनेको रमाइलो, नयाँ लुगा, मीठो खानेकुरा र साथीभाइसँगको उन्मुक्त समय थियो । अहिले भने दसैँले परिवार, आफन्त, बितेका समय र जीवनका अनेक मोडलाई सम्झाउने गर्छ ।

दसैँ आउनु अघिदेखिकै उत्साह

हाम्रो बाल्यकालको दसैँ अहिलेको जस्तो तयारी गरेर बजारबाट सबै कुरा जुटाउने चाड थिएन । दसैँ आउन अझै केही दिन बाँकी हुँदा नै मनमा उत्साह सुरु भइसक्थ्यो । घर लिपपोत गर्ने, आँगन सफा गर्ने, बाटोघाटो मिलाउने र घरमा चाहिने सामग्रीको जोहो गर्ने कामले गाउँघरमा चहलपहल बढ्थ्यो ।

घर सफा गर्ने काममा बालबालिकालाई पनि कुनै न कुनै जिम्मेवारी दिइन्थ्यो । आफूलाई काममा लगाएको मन नपरे पनि दसैँको माहोलले गर्दा खासै गुनासो गरिँदैनथ्यो । बरु काम छिटो सकेर साथीहरूसँग खेल्न जाने हतार हुन्थ्यो ।

नयाँ लुगा दसैँको सबैभन्दा ठूलो आकर्षणमध्ये एक थियो । अहिले जस्तो चाहिएको बेला पसल गएर लुगा किन्ने सुविधा थिएन । दसैँका लागि नयाँ लुगा किनिने आशा नै ठूलो हुन्थ्यो । लुगा किनेर ल्याएपछि लगाएर हेर्ने, फेरि मिलाएर राख्ने र टीकाको दिन कहिले आउला भनेर पर्खिने दिनहरू अझै सम्झनामा ताजा छन् ।

कहिलेकाहीँ नयाँ लुगा दसैँको दिन मात्रै लगाउन पाइन्थ्यो । दसैँ आउनुअघि नै लगाउन खोज्दा जोगाएर राख्न भनिन्थ्यो । अहिले त्यो कुरा सम्झिँदा सामान्य लाग्छ, तर त्यतिबेला नयाँ लुगाको महत्त्व नै बेग्लै थियो । खुसीको मूल्य त्यसको मूल्यसँग होइन, त्यसलाई पाउने प्रतीक्षासँग जोडिएको थियो ।

पिङको चचहुई र गाउँको रौनक

दसैँको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो पिङ । गाउँमा लिङ्गे पिङ हाल्ने तयारी सुरु भएपछि दसैँ आएको अनुभूति झन् बलियो हुन्थ्यो । बाँस काट्ने, लिङ्गो गाड्ने, डोरी कस्ने र पिङ तयार पार्ने काममा युवाहरू जुट्थे । पिङ हाल्ने ठाउँमा केटाकेटीदेखि बूढापाकासम्मको चहलपहल हुन्थ्यो ।

पिङ खेल्नु मनोरञ्जन मात्रै थिएन, साथीभाइ भेट्ने र रमाइलो गर्ने अवसर पनि थियो । को ठूलो मच्चिने, कसले उचाइसम्म पुग्ने र कसले नडराई खेल्ने भन्नेमा प्रतिस्पर्धा चल्थ्यो । पिङ खेल्दा साथीहरूले गरेको जिस्क्याइ, पालो कुर्दाको अधैर्य र उचाइमा पुगेपछि लागेको रोमाञ्च अहिले पनि सम्झनामा आउँछ ।

अहिले पनि कतैकतै लिङ्गे पिङ हालिन्छन् । तर, पहिलेको जस्तो गाउँभरिका मानिस एकै ठाउँमा भेला हुने दृश्य कम देखिन थालेको छ । मनोरञ्जनका साधन बढेका छन्, तर सबैलाई एकै ठाउँमा जोड्ने यस्ता अवसर भने साँघुरिँदै गएका छन् ।

दसैँका बेला गाउँमा हुने नाचगान, सांस्कृतिक कार्यक्रम, लाहुरेहरूको आगमन र साथीभाइसँगको भेटघाटले पनि छुट्टै रौनक थप्थ्यो । कतिपय ठाउँमा नाटक देखाइन्थ्यो, कतै सांस्कृतिक कार्यक्रम हुन्थे, कतै मेलाजस्ता गतिविधि चल्थे । दसैँ केवल घरभित्रको चाड थिएन, पूरै गाउँको साझा उत्सव थियो ।

मामाघर जाने बाटो

बाल्यकालको दसैँ सम्झिँदा मामाघरको प्रसङ्ग छुटाउनै सकिँदैन । मामाघर जाने कुरा सुन्नासाथ मनमा छुट्टै खुसी पलाउँथ्यो । त्यहाँ मामा, माइजू, हजुरआमा र मामाका छोराछोरीसँग भेट हुन्थ्यो । आफ्नै घरमा भन्दा केही फरक वातावरण, फरक स्वादका खानेकुरा र धेरै जनासँग खेल्न पाउने अवसरले मामाघरको बसाइ विशेष बनाउँथ्यो ।

त्यतिबेला यात्रा अहिले जस्तो सहज थिएन । कतिपय ठाउँमा घण्टौँ हिँडेर पुग्नुपर्थ्यो । बाटो लामो भए पनि थकाइभन्दा उत्साह बढी हुन्थ्यो । मामाघर पुग्नेबित्तिकै पाइने स्वागत, आफन्तको माया र सँगै बसेर खानेकुराको स्वादले यात्राको थकान बिर्साइदिन्थ्यो ।

अहिले यातायातका साधन बढेका छन् । टाढाका आफन्तसम्म पुग्न पहिलेभन्दा सजिलो छ । तर, सबैको समय मिलाउनु, बिदा निकाल्नु र परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा जुटाउनु भने चुनौतीपूर्ण हुँदै गएको छ । कतिपय भेटघाट फोन र भिडियो कलमै सीमित हुन्छन् ।

प्रविधिले टाढालाई नजिक बनाएको छ, तर सँगै बसेर गफ गर्ने, पुराना कुरा निकाल्ने र हाँसोमा समय बिताउने अवसरको आफ्नै महत्त्व छ । त्यो आत्मीयताको विकल्प सायद अहिलेसम्म बनेको छैन ।

टीका, जमरा र मान्यजनको आशीर्वाद

दसैँको मुख्य आकर्षण टीकाको दिन हुन्थ्यो । बिहानैदेखि घरमा छुट्टै चहलपहल सुरु हुन्थ्यो । जमरा, अक्षता र रातो टीकाको तयारी हुन्थ्यो । घरका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका लगाउने र आशीर्वाद लिने क्रम सुरु भएपछि परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्थे ।

टीका लगाउँदा पाइने दक्षिणा बालबालिकाका लागि अर्को आकर्षण हुन्थ्यो । कसले कति दक्षिणा पायो भन्ने चासो पनि उत्तिकै हुन्थ्यो । दक्षिणा गनेर राख्ने, त्यसबाट के किन्ने भनेर योजना बनाउने र साथीहरूसँग तुलना गर्ने ती बालसुलभ प्रसङ्ग अहिले सम्झिँदा मुस्कान आउँछ ।

तर, टीका र दक्षिणाभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण थियो मान्यजनको हातबाट पाइने आशीर्वाद । राम्रो पढ्नु, असल मान्छे बन्नु, सुखी र स्वस्थ रहनु भन्ने शुभकामनामा परिवारको अपेक्षा र माया मिसिएको हुन्थ्यो । त्यतिबेला ती शब्दको गहिराइ बुझिँदैनथ्यो । अहिले आफूभन्दा ठूलाहरूको उमेर ढल्कँदै गएको र कतिपय आफन्त हामीमाझ नरहेको देख्दा ती आशीर्वादको महत्त्व झन् बढी महसुस हुन्छ ।

कुनै समय हाम्रो शिरमा टीका लगाइदिने हातहरू अहिले थाकेका छन् । कसैको हातबाट टीका थाप्ने अवसर सधैँका लागि सकिएको छ । दसैँको खुसीबीच मनमा कताकता खालीपन पनि महसुस हुन्छ । चाडपर्वले खुसी मात्रै होइन, समयले हामीबाट के-के लिएर गयो भन्ने कुरा पनि सम्झाउँदो रहेछ ।

दसैँ फेरियो, हामी पनि फेरियौँ

समयसँगै दसैँ मनाउने शैलीमा धेरै परिवर्तन आएका छन् । पहिले घरमा तयार पारिने परिकारको आफ्नै महत्त्व हुन्थ्यो । मासु, सेलरोटी, खीर र अन्य परिकार बनाउन घरका सबै सदस्य जुट्थे । अहिले बजारमा चाहिएका खानेकुरा सहजै पाइन्छन् । व्यस्त जीवनशैलीका कारण कतिपयले तयार परिकार किनेर ल्याउँछन्, कतिपयले बाहिरै बसेर खाने योजना बनाउँछन् ।

पहिले दसैँमा मनोरञ्जनका लागि गाउँघरका कार्यक्रम, पिङ, मेलापात र साथीभाइको जमघट महत्त्वपूर्ण हुन्थे । अहिले टेलिभिजन, मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मनोरञ्जनले धेरै समय ओगटेको छ । टाढा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमै टीका देखाउन सकिन्छ । शुभकामना पठाउन केही सेकेन्ड मात्रै लाग्छ ।

यी परिवर्तनलाई नराम्रो मात्रै भन्न मिल्दैन । प्रविधिले सम्पर्क सहज बनाएको छ, यातायातले दूरी घटाएको छ र बजारले धेरै सुविधा दिएको छ । तर, सुविधा बढ्दै जाँदा कतै हामीले एकअर्काका लागि छुट्याउने समय त घटाइरहेका छैनौँ भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ ।

पहिले दसैँमा आफन्तकहाँ पुग्न घण्टौँ हिँडिन्थ्यो, अहिले नजिकैका आफन्तलाई भेट्नसमेत समय मिलाउन कठिन हुन्छ । पहिले साथीभाइ भेट्न घरबाहिर निस्कनुपर्थ्यो, अहिले हातमा मोबाइल हुँदा पनि कहिलेकाहीँ एक्लोपन महसुस हुन्छ । यो सबैको अनुभव एउटै नहुन सक्छ, तर बदलिँदो जीवनशैलीसँगै चाडपर्वको अनुभूति पनि बदलिएको छ ।

अहिलेको दसैँ : खुसीसँगै सम्झना

अहिले दसैँ आउँदा पहिले जस्तो दिन गनेर बसिँदैन । जीवनमा जिम्मेवारी थपिएका छन् । परिवार, काम, आर्थिक व्यवस्थापन र अन्य दायित्वबीच चाडपर्वको तयारी गर्नुपर्छ । बाल्यकालमा अरूले दसैँको व्यवस्था गरिदिन्थे, अहिले आफ्ना सन्तान र परिवारका लागि दसैँलाई विशेष बनाउनुपर्ने जिम्मेवारी आफैँमाथि आएको छ ।

आफ्ना बालबालिकाले नयाँ लुगा लगाएर खुसी भएको देख्दा आफ्नै बाल्यकाल सम्झना आउँछ । उनीहरूले दसैँलाई कसरी अनुभव गरिरहेका छन् भन्ने हेर्दा समयको अन्तर पनि बुझिन्छ । उनीहरूका लागि मोबाइल, नयाँ प्रविधि र आधुनिक मनोरञ्जन स्वाभाविक छन् । हामीले पिङमा मच्चिएर खोजेको रोमाञ्च उनीहरूले अरू माध्यमबाट खोजिरहेका हुन सक्छन् ।

तर, पुस्ता फरक हुँदैमा खुसीको आधार पूरै फरक हुँदैन । परिवारसँग बस्न पाउनु, मन परेको खानेकुरा खान पाउनु, आफन्तसँग भेट्नु र आफूलाई माया गर्नेहरूको साथ पाउनु आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।

अहिले दसैँमा सबैभन्दा बढी खुसी के कुराले दिन्छ भनेर सोधियो भने सायद नयाँ लुगा वा मीठो खानेकुराभन्दा पनि परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा जुटेको क्षणलाई महत्त्व दिन्छु होला । लामो समयपछि भेटिएका आफन्तसँग गफिनु, पुराना कुरा सम्झनु र हाँस्नु नै चाडपर्वको वास्तविक आनन्द हो भन्ने लाग्न थालेको छ ।

दसैँको अर्थ

पाँच दशकको आसपासको जीवनयात्रामा दसैँका अनेक रूप देखिए । अभावबीचको उत्साह, बाल्यकालको उन्मुक्त खुसी, युवावस्थाको उमङ्ग, जिम्मेवारीले भरिएको समय र अहिले सम्झनासँग जोडिएको परिपक्वता । हरेक चरणमा दसैँको अनुभूति फरक रह्यो ।

पहिले दसैँ आउँदा नयाँ लुगा र दक्षिणाको प्रतीक्षा हुन्थ्यो । अहिले परिवारका सदस्य स्वस्थ रहून्, टाढा भएका आफन्तसँग भेट होस् र सबैको जीवनमा सुखशान्ति रहोस् भन्ने चाहना बढी हुन्छ । पहिले टीका लगाउँदा आशीर्वादको अर्थ त्यति गहिरोसँग बुझिँदैनथ्यो, अहिले त्यही आशीर्वाद जीवनको अमूल्य सम्पत्ति जस्तो लाग्छ ।

दसैँको रूप बदलिनु स्वाभाविक हो । समयसँगै जीवनशैली बदलिन्छ, पुस्ताका रुचि बदलिन्छन् र खुसी मनाउने तरिका पनि बदलिन्छ । तर, चाडपर्वले जोड्ने सम्बन्ध, बाँड्ने माया र एकअर्काप्रतिको सद्भाव भने हराउन दिनु हुँदैन ।

सायद दसैँको वास्तविक सुन्दरता यही हो- पुराना दिनको सम्झना बोकेर नयाँ पुस्तासँग नयाँ खुसी बाँड्नु । पिङ नहुन सक्छ, मामाघर जाने बाटो छोटिएको वा फेरिएको हुन सक्छ, टीका लगाउने हातहरू पनि बदलिएका हुन सक्छन् । तर, एकअर्कालाई सम्झिने मन र भेट हुँदा मुस्कुराउने अनुहार बाँकी छन् भने दसैँको आत्मा अझै जीवित छ ।

दसैँ उही हो, बदलिएका छौँ हामी । र, जीवनको यो मोडमा आइपुग्दा बुझिँदै छ- दसैँको सबैभन्दा ठूलो उपहार नयाँ लुगा, दक्षिणा वा मीठो परिकार होइन, बरु आफ्ना मानिससँग बिताउन पाएको अमूल्य समय रहेछ ।