दसैँको अक्षतामा लुकेको संस्कृति

दसैँ आगमनसँगै नेपाली घरआँगनमा परिचित दृश्य देखिन थाल्छ । घरमा दुर्गा भवानीको पूजा हुन्छ, जमरा पहेँलपुर बन्छन् र विजयादशमीका दिन मान्यजनको हातबाट निधारमा रातो टीका तथा कानमा जमरा लगाएर आशीर्वाद लिइन्छ । निधारमा सजिने त्यही टीकाभित्र चामलका सग्ला गेडा हुन्छन्, जसलाई धार्मिक भाषामा ‘अक्षता’ भनिन्छ ।

देख्दा सामान्य लाग्ने चामलका ती गेडाले नेपाली समाजमा धर्म, कृषि, प्रकृति, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरताको अर्थ बोकेका छन् । दसैँमा लगाइने अक्षता देवीप्रतिको श्रद्धा र अन्नप्रतिको सम्मानसँगै सुख, शान्ति, समृद्धि र पूर्ण जीवनको कामनासँग जोडिएको परम्परागत प्रतीक हो । मान्यजनले टीकासँगै दिने आशीर्वादले पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको पारिवारिक आत्मीयतालाई पनि निरन्तरता दिन्छ ।

अक्षता : पूर्णता र समृद्धिको प्रतीक

संस्कृतको ‘अक्षत’ शब्दको अर्थ नखण्डित वा क्षति नपुगेको भन्ने हुन्छ । धार्मिक अनुष्ठानमा अक्षता भन्नाले विशेषतः सग्ला चामलका गेडालाई बुझिन्छ । नेपाली बृहत् शब्दकोशले पनि देवकार्य, पितृकार्य, पूजा तथा टीका लगाउन प्रयोग गरिने चामलका सग्ला गेडालाई अक्षता भनेको छ ।

अक्षताको नाममै यसको प्रतीकात्मक अर्थ लुकेको छ । गेडा नटुटेको हुनुले पूर्णता, अखण्डता र निरन्तरताको भाव दिन्छ । पूजा तथा शुभकार्यमा अक्षता अर्पण गर्दा जीवनमा सुख, शान्ति, उन्नति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामना व्यक्त गरिन्छ ।

अक्षताको प्रयोग दसैँमा मात्र सीमित छैन । विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, पूजापाठ र अन्य शुभकार्यमा पनि यसको प्रयोग हुन्छ । कतिपय अनुष्ठानमा देवतालाई अक्षता चढाइन्छ भने कतिपयमा सहभागी व्यक्तिको शिरमा छर्किने वा निधारमा लगाउने गरिन्छ। यसले अक्षता नेपाली धार्मिक जीवनका विभिन्न संस्कारसँग जोडिएको सांस्कृतिक प्रतीक भएको देखाउँछ ।

देवीको प्रसाद र शक्तिको उपासना

विजयादशमीको टीकालाई नेपाली हिन्दू परम्परामा नवदुर्गा भवानीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । घटस्थापनादेखि सुरु हुने नवरात्रमा दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा आराधना गरिन्छ । विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादस्वरूप टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन छ ।

दशैँको धार्मिक पृष्ठभूमिमा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको पौराणिक आख्यानको विशेष स्थान छ । दुर्गा सप्तशतीमा वर्णित यस आख्यानले दैवी शक्तिको विजय तथा अहंकार र अत्याचारको पराजयलाई प्रस्तुत गर्छ । त्यसैले विजयादशमीलाई असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।

हिन्दू धार्मिक मान्यतामा दुर्गालाई आदिशक्ति मानिन्छ । उनको उपासना शक्ति, साहस, विवेक र सदाचारको कामनासँग जोडिएको छ । यस दृष्टिले विजयादशमीको अक्षता शुभकामना व्यक्त गर्ने माध्यम मात्र नभई जीवनमा सकारात्मक गुण कायम रहोस् भन्ने आध्यात्मिक सन्देशको प्रतीक पनि हो ।

अक्षताको टीका लगाउने चलन ठ्याक्कै कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने विषयमा स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन । यसको धार्मिक अर्थ र परम्परागत प्रयोगलाई भने नेपाली समाजको लामो सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

निधारको टीका र आध्यात्मिक मान्यता

दसैँको टीकालाई योग तथा ध्यानको परम्परासँग जोडेर पनि व्याख्या गरिन्छ । दुई आँखीभौँको बीचको भागलाई योगपरम्परामा आज्ञाचक्रसँग सम्बन्धित स्थानका रूपमा लिइन्छ । यसलाई एकाग्रता, अन्तर्दृष्टि र आत्मबोधको प्रतीक मानिन्छ ।

योगदर्शनमा इडा, पिङ्गला र सुषुम्ना नामका प्रमुख नाडीको चर्चा पाइन्छ । परम्परागत चक्रसम्बन्धी व्याख्यामा आज्ञाचक्रलाई भृकुटीको बीचमा रहेको सूक्ष्म ऊर्जा केन्द्रका रूपमा चित्रण गरिएको छ । निधारमा टीका लगाउने अभ्यासलाई यही आध्यात्मिक धारणासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ ।

यद्यपि आज्ञाचक्र र नाडीका अवधारणा योग तथा आध्यात्मिक परम्परासँग सम्बन्धित हुन् । तिनलाई आधुनिक शरीरविज्ञानले प्रमाणित गरेका भौतिक संरचनासँग सोझै समान ठान्नु उचित हुँदैन । धार्मिक दृष्टिले भने निधारमा टीका लगाउने अभ्यासले आस्था, ध्यान र आध्यात्मिक स्मरणलाई एउटै सांस्कृतिक क्रियामा जोडेको देखिन्छ ।

धानको इतिहास र अक्षताको परम्परा

अक्षताको सांस्कृतिक महत्त्व बुझ्न धानको इतिहास पनि सान्दर्भिक हुन्छ । धान दक्षिण तथा पूर्वी एसियाली सभ्यताको खाद्य इतिहाससँग गहिरो गरी जोडिएको बाली हो । यसले मानिसको खानपान मात्र होइन, कृषि प्रणाली, सामाजिक सम्बन्ध र चाडपर्वको विकासमा समेत प्रभाव पारेको छ ।

पुरातात्त्विक तथा आनुवंशिक अनुसन्धानले एसियाली धानको खेतीयोग्य बालीका रूपमा विकास चीनको याङ्त्से नदी क्षेत्रसँग विशेष रूपमा सम्बन्धित रहेको देखाएका छन् । केही अध्ययनले धानको खेती तथा घरेलुकरणको इतिहासलाई आठदेखि एघार हजार वर्षअघिसम्म पुर्‍याएका छन् । यद्यपि यसको विकासक्रम र घरेलुकरणको समयबारे अनुसन्धान जारी छ ।

धानको खेती दक्षिण एसियामा फैलिँदै जाँदा यो क्षेत्रका अनेक समुदायको प्रमुख खाद्यान्न बन्यो । नेपालमा पनि धान खेतीले आर्थिक जीवन, मौसमी चक्र, लोकसंस्कृति र धार्मिक संस्कारमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ । अन्न उत्पादनमा निर्भर समाजमा आफूले उपभोग गर्ने खाद्यान्न देवतालाई अर्पण गर्नु कृतज्ञता व्यक्त गर्ने एउटा माध्यम बनेको बुझ्न सकिन्छ । नेपालका विभिन्न समुदायमा नयाँ अन्न भित्र्याउने, अन्नको पूजा गर्ने र उत्पादनका लागि प्रकृतिप्रति धन्यवाद दिने परम्परा पाइन्छ ।

बेनी नगरपालिका–२, बगरफाँटका ९० वर्षीय वेदप्रसाद उपाध्यायका अनुसार आफूले खाने वस्तु पहिले भगवानलाई चढाउने परम्परासँग अक्षताको प्रयोग जोडिएको छ । उहाँको भनाइले नेपाली समाजमा अन्नलाई पेट भर्ने वस्तु मात्र नभई पवित्रता र कृतज्ञतासँग सम्बन्धित उपहारका रूपमा लिने मान्यतालाई उजागर गर्छ ।

तर धानको खेती प्राचीन हुनु र दसैँमा अक्षताको टीका लगाउने परम्परा त्यही समयदेखि सुरु हुनु एउटै कुरा होइन । धानको इतिहासले अन्नको प्राचीनता देखाउँछ, तर टीकाको प्रचलन कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न छुट्टै ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक पर्छ ।

नेपालमा रातो टीका, विविध परम्परा

नेपालमा विजयादशमीका दिन चामल, दही र रातो अबिर वा रङ मिसाएर तयार पारिएको टीका लगाउने परम्परा व्यापक छ । मान्यजनले टीका र जमरा लगाइदिएर दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख, समृद्धि र सफलताको आशीर्वाद दिने चलन छ ।

दक्षिण एसियाका विभिन्न क्षेत्रमा दसैँ वा दशहराको सांस्कृतिक स्वरूप फरक–फरक छ । भारतका कतिपय क्षेत्रमा दशहराका अवसरमा रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको आख्यानलाई केन्द्रमा राखिन्छ भने अन्य क्षेत्रमा दुर्गापूजा र महिषासुरमाथि देवीको विजयको प्रसङ्ग प्रमुख हुन्छ । तिलक, सिन्दूर र अन्य धार्मिक चिह्न प्रयोग गर्ने तरिका पनि क्षेत्र र समुदायअनुसार फरक हुन्छ ।

नेपालमा रातो अक्षताको टीका र भारतका कतिपय क्षेत्रमा चन्दन वा अन्य तिलक प्रयोग हुने कुरालाई दुई देशबीचको कठोर विभाजनका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । दुवै देशभित्र क्षेत्र, समुदाय र पारिवारिक परम्पराअनुसार विविधता पाइन्छ ।

दसैँमा टीकासँगै लगाइने जमरा पनि यस पर्वको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । घटस्थापनाका दिन जौलगायतका बीउ उमारेर तयार पारिएको पहेँलो जमरा विजयादशमीमा टीकासँगै लगाइन्छ । जौलाई संस्कृतमा ‘यव’ भनिन्छ र वैदिक साहित्यमा यसको उल्लेख पाइन्छ । चामलको अक्षता र जौको जमरा एकसाथ प्रयोग हुनुले अन्नबालीलाई धार्मिक अनुष्ठानमा प्रतीकात्मक स्थान दिइएको देखाउँछ ।

अक्षता र सांस्कृतिक विविधता

नेपालको सांस्कृतिक इतिहास अनेक समुदाय, भाषा, धर्म र परम्पराको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको छ । किरात समुदायको जीवनमा पनि प्रकृति, खेतीपाती, अन्न र मौसमी चक्रको महत्त्व रहेको छ । किरात समुदायले सबैभन्दा पहिले सेतो अक्षता प्रयोग गरेको र पछि अन्य समुदायले रङ मिसाएर प्रयोग गर्न थालेको भन्ने जनश्रुति कतिपय स्थानमा सुनिन्छ । तर यस दाबीलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त ऐतिहासिक वा पुरातात्त्विक प्रमाण उपलब्ध छैन ।

यसको अर्थ किरात परम्पराको महत्त्व कम हुन्छ भन्ने होइन। विभिन्न समुदायका मौखिक इतिहास, धार्मिक अभ्यास र अन्नसँग जोडिएका संस्कारको अध्ययनले नेपालको सांस्कृतिक इतिहासका धेरै पक्ष उजागर गर्न सक्छ । अक्षताको प्रयोगलाई एउटै जाति वा समुदायको योगदानमा सीमित गर्नुभन्दा विविध समुदायले अन्न, प्रकृति र शुभकार्यलाई कसरी अर्थ दिएका छन् भन्ने दृष्टिले हेर्नु बढी उपयुक्त हुन्छ ।

रातो रङमा शक्ति र शुभकामना

दसैँको टीकामा रातो रङको प्रयोगले विशेष सांस्कृतिक अर्थ बोकेको छ । नेपाली समाजमा रातो रङलाई सौभाग्य, उत्साह, शक्ति, विजय र शुभकार्यसँग जोडेर हेरिन्छ। विवाह, पूजापाठ र अन्य शुभ अवसरमा पनि यसको प्रयोग व्यापक छ । दसैँमा चामललाई दही र रातो अबिर वा रङसँग मिसाएर टीका तयार गरिन्छ ।

चामलले अन्न, पूर्णता र समृद्धिको भाव दिन्छ भने रातो रङले शक्ति, विजय र शुभताको प्रतीकात्मक अर्थ ग्रहण गर्छ । दहीले टीका निधारमा टाँसिन सहज बनाउँछ र परम्परागत विधिको निरन्तरता पनि देखाउँछ । कतिपय धार्मिक व्याख्यामा रातो रङलाई देवीशक्ति र सक्रिय ऊर्जाको प्रतीक मानिन्छ । यस्ता प्रतीकको अर्थ संस्कृति र परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ । यद्यपि रातो टीकाले नेपाली समाजमा शुभेच्छा, आस्था र आत्मीयताको विशिष्ट स्थान ओगटेको छ ।

पुस्तालाई जोड्ने सेतु

दसैँमा अक्षताको टीका लगाउने परम्पराको सबैभन्दा भावनात्मक पक्ष पारिवारिक भेटघाट र आशीर्वाद हो । वर्षभरि टाढा रहेका छोराछोरी, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तहरू दसैँमा घर फर्कने प्रयास गर्छन् । मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्ने क्षणले परिवारभित्रको सम्बन्धलाई पुनः सुदृढ बनाउँछ ।

आशीर्वादका शब्द परिवार र परम्पराअनुसार फरक हुन्छन् । कतै दीर्घायु र आरोग्यको कामना गरिन्छ, कतै विद्या, बुद्धि, धन, धान्य र सफलताको । यी शुभकामनाले व्यक्तिको जीवनसँगै परिवारको सुख र समृद्धिलाई पनि महत्त्व दिएको देखाउँछन् ।

आज रोजगारी, शिक्षा र अन्य कारणले परिवारका सदस्यहरू देशविदेशमा छरिएका छन् । प्रविधिको सहायताले शुभकामना आदानप्रदान गर्न सकिए पनि मान्यजनको हातबाट टीका ग्रहण गर्ने अनुभवको भावनात्मक महत्त्व अझै कायम छ । टीका लगाउने क्रममा हुने भेटघाट, कुराकानी र आशीर्वादले परिवारका सदस्यबीचको सम्बन्धलाई जीवन्त राख्छ ।

अक्षताको प्रचलन कहिलेदेखि सुरु भयो, रातो रङ कहिले मिसाउन थालियो र विभिन्न समुदायमा यसको प्रयोग कसरी विकसित भयो भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर खोज्न अझै बाँकी छ । धार्मिक ग्रन्थ, पुरातात्त्विक प्रमाण, भाषिक अध्ययन र स्थानीय मौखिक इतिहासको तुलनात्मक अध्ययनले यस विषयलाई अझ स्पष्ट बनाउन सक्छ । यस क्रममा आस्था, जनश्रुति र प्रमाणित इतिहासबीचको भिन्नता छुट्याउनु आवश्यक हुन्छ ।

विजयादशमीमा निधारमा लगाइने चामलका अक्षता हेर्दा साना र सामान्य देखिन्छन्। तर तिनमा अन्नप्रतिको कृतज्ञता, देवीप्रतिको श्रद्धा, सुखसमृद्धिको कामना र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको पारिवारिक आत्मीयता समेटिएको छ ।

जौको जमरा र चामलको अक्षता, दुर्गा भवानीको आराधना र मान्यजनको आशीर्वाद- यी सबैले दसैँलाई धार्मिक पर्वमा मात्र सीमित नराखी नेपाली समाजको जीवन्त सांस्कृतिक उत्सव बनाएका छन्। त्यसैले टीका लगाउँदा निधारमा चामलका केही गेडा मात्र राखिँदैनन्, सुख, शान्ति, समृद्धि र सद्भावको कामनासँगै सांस्कृतिक स्मृतिलाई पनि निरन्तरता दिइन्छ ।

यही कारण दसैँको अक्षता नेपाली आस्था, कृषि सभ्यता र सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त प्रतीक बनेको छ ।