पर्व एउटै, मनाउने परम्परा अनेक

दसैँमा कतै रातो टीका र पहेँलो जमरा लगाइन्छ, कतै सेतो टीका र मकैको जमरा । कतै देवीपूजा मुख्य हुन्छ, कतै पितृस्मरण र कुलदेवताको आराधना । नेपाली समाजमा दसैँका यस्ता अनेक सांस्कृतिक रङ छन् ।

दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा रातो टीका, पहेँलो जमरा, मान्यजनको आशीर्वाद, नयाँ लुगा र पारिवारिक भेटघाटको तस्बिर आउँछ । तर नेपालका सबै समुदायले दसैँलाई यही रूपमा मनाउँदैनन् । भूगोल, जातीय पहिचान, धार्मिक विश्वास र पुस्तौँदेखि चलिआएका संस्कारअनुसार दसैँ मनाउने विधि फरक-फरक छन् ।

कुनै समुदायमा दुर्गा भवानीको पूजा र रातो टीकाको विशेष महत्व छ भने कुनैमा सेतो टीका लगाउने चलन छ । कतै जमरा राखेर दसैँको सुरुवात गरिन्छ, कतै पितृ र कुलदेवताको पूजा गरेर पर्व मनाइन्छ । कतिपय समुदायका लागि दसैँ सामूहिक नाचगान र भेटघाटको अवसर पनि हो । केही समुदाय र परिवारले भने दसैँलाई अन्य समुदायले जस्तै प्रमुख पर्वका रूपमा मनाउँदैनन् ।

यी विविधताले दसैँ केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नभई नेपाली समाजको सांस्कृतिक बहुलताको एउटा झलक पनि प्रस्तुत गर्छ ।

थारू समुदायको डश्या : पितृस्मरण र सखिया नाच

पश्चिम तराईका थारू बस्तीमा दसैँलाई ‘डश्या’ वा ‘दश्या’ भन्ने चलन छ । थारू समुदायका लागि यो पर्व देवीपूजासँगै पितृस्मरण र कुलदेवताको आराधनासँग जोडिएको छ । समुदायका सदस्यले आफ्ना पुर्खालाई सम्झने, कुलदेवताको पूजा गर्ने र परम्पराअनुसार प्रसाद चढाउने गर्छन् ।

थारू समुदायको दसैँमा टीका र जमराको स्वरूप पनि फरक पाइन्छ । धेरै ठाउँमा रातो टीकाको सट्टा सेतो अक्षताको टीका लगाउने चलन छ । जौसँगै मकैको जमरा राख्ने परम्परा पनि छ । मकै थारू समुदायको परम्परागत प्रमुख अन्नबाली भएकाले जमरामा मकैको प्रयोगलाई स्थानीय जीवनशैली र कृषि परम्परासँग जोडेर हेरिन्छ ।

डश्या केवल पूजाआजामा सीमित हुँदैन। दसैँको आगमनसँगै थारू बस्तीमा सखिया नाचको रौनक बढ्छ । कृष्णलीलामा आधारित गीत गाउँदै मादलको तालमा युवायुवती तथा महिलाहरू सामूहिक रूपमा नाच्छन् । गाउँका घरआँगन र चौतारामा हुने नाचगानले समुदायका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला गराउँछ ।

दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुरलगायत पश्चिम तराईका जिल्लामा डश्याको आफ्नै सांस्कृतिक महत्व छ । यद्यपि, थारू समुदायभित्र पनि थर, गोत्र, क्षेत्र र स्थानीय परम्पराअनुसार पूजा विधि तथा चाड मनाउने तरिका फरक हुन सक्छ ।

नेवार समुदायको मोहनी नखः

काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार समुदायमा दसैँलाई ‘मोहनी नखः’ भनिन्छ । यस पर्वमा देवीको आराधना, तान्त्रिक परम्परा, शक्ति उपासना र पारिवारिक संस्कारको विशेष महत्व हुन्छ ।

नेवार समुदायमा दसैँका अवसरमा कालो मोहनी सिन्हः तथा रातो टीका लगाउने चलन पाइन्छ । कतिपय परम्परामा कालो टीकालाई विशेष महत्व दिइन्छ । विजयादशमीका दिन टीका ग्रहण गर्ने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने र परिवारका सदस्य भेला भएर भोज खाने चलन पनि छ ।

नेवार समुदायको दसैँमा ‘कुचि भ्वय्’ अर्थात् विशेष भोजको पनि महत्व छ । यसका अतिरिक्त परम्परागत हातहतियारको पूजा गर्ने चलनले शक्ति उपासनासँगको सम्बन्ध देखाउँछ ।

मोहनी नखःको विशेषता धार्मिक विधिमात्र होइन, नेवार समुदायको मौलिक संस्कृति, सामूहिक भोज र पारिवारिक सम्बन्धको निरन्तरता पनि हो । उपत्यकाका विभिन्न बस्तीमा परम्पराअनुसार यस पर्वका विधि फरक देखिन सक्छन् ।

मगर, गुरुङ, राई र लिम्बू समुदायमा सेतो टीका

मगर, गुरुङ, राई र लिम्बू समुदायका कतिपय समूहमा दसैँका अवसरमा सेतो अक्षताको टीका लगाउने चलन छ । यसले दसैँको एउटै धार्मिक अवसरमा पनि टीकाको रङ र त्यससँग जोडिएका सांस्कृतिक अर्थ फरक हुन सक्ने देखाउँछ ।

यी समुदायका सबै सदस्यले एउटै तरिकाले दसैँ मनाउँछन् भन्ने होइन । समुदायभित्रै धार्मिक विश्वास, पारिवारिक संस्कार र स्थानीय परम्पराअनुसार फरक पाइन्छ । कतिपयले दसैँलाई प्रमुख चाडका रूपमा मनाउँछन् भने कतिपयले आफ्नै समुदायका परम्परागत पर्वलाई बढी महत्व दिन्छन् ।

राई र लिम्बू समुदायमा प्रकृति, पुर्खा र स्थानीय देवदेवतासँग जोडिएका परम्पराको महत्व छ । मगर र गुरुङ समुदायमा पनि आफ्नै संस्कार, कुलपरम्परा र सामुदायिक अभ्यास छन् । त्यसैले दसैँ मनाउने क्रममा यी मौलिक परम्पराको प्रभाव देखिन सक्छ ।

समयसँगै बसाइँसराइ, अन्तरसमुदायिक सम्बन्ध र बदलिँदो सामाजिक जीवनका कारण टीका लगाउने तथा चाड मनाउने अभ्यासमा पनि परिवर्तन आएको छ । एउटै समुदायका परिवारमध्ये कसैले सेतो टीका लगाउने, कसैले रातो टीका लगाउने वा दुवै परम्परा अपनाउने अवस्था पनि हुन सक्छ ।

मधेशमा दशहरा र स्थानीय परम्परा

मधेशका विभिन्न समुदायमा दसैँलाई ‘दशहरा’ वा ‘दशहरा पर्व’ भनेर पनि चिनिन्छ । यहाँ देवी दुर्गाको पूजा, दुर्गा भवानीका मन्दिरमा दर्शन, धार्मिक अनुष्ठान र सामूहिक उत्सवको विशेष महत्व छ । ठाउँअनुसार दुर्गापूजा, मेलापात र स्थानीय सांस्कृतिक गतिविधिले दसैँको वातावरणलाई फरक रूप दिन्छन् ।

मधेशका सबै समुदायले एउटै विधि अपनाउँदैनन् । समुदाय, धर्म र पारिवारिक परम्पराअनुसार पूजा गर्ने तरिका, टीका लगाउने चलन र पर्वको स्वरूपमा भिन्नता पाइन्छ । कतिपय समुदायमा कुलदेवताको पूजा प्रमुख हुन्छ भने कतिपयमा दुर्गा भवानीको आराधना मुख्य हुन्छ ।

मुसहर, चमार, दुसाधलगायत विभिन्न समुदायमा पनि आफ्नै कुलदेवता र पारिवारिक संस्कारअनुसार पूजा गर्ने परम्परा पाइन्छ । यी समुदायलाई एउटै धार्मिक अभ्यासमा सीमित गरेर बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन । स्थानीय संस्कार र परिवारको आस्थाले पर्व मनाउने विधिमा प्रभाव पार्छ ।

सबै समुदायका लागि एउटै पर्व होइन

नेपालका सबै जातजाति तथा समुदायले दसैँलाई समान महत्व दिँदैनन् । केही समुदायका लागि यो प्रमुख धार्मिक तथा पारिवारिक चाड हो भने केहीले आफ्नै परम्परागत पर्वलाई बढी महत्व दिन्छन् । कतिपयले दसैँ मनाउँदैनन् वा धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी नभए पनि बिदा, भेटघाट र सामाजिक सम्बन्धका कारण पर्वको माहोलमा जोडिन्छन् ।

विशेषगरी आदिवासी जनजातिका समुदायमा दसैँलाई लिएर विभिन्न ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोण पाइन्छन् । कसैले यसलाई आफ्नो धार्मिक तथा पारिवारिक परम्परामा समाहित गरेका छन् भने कसैले यसलाई आफ्नो मौलिक चाडका रूपमा नलिने धारणा राख्छन् । त्यसैले कुनै एउटा समुदायका सबै सदस्यले एउटै विचार राख्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन ।

दसैँको सामाजिक स्वरूप पनि समयसँगै बदलिएको छ । अन्तरसमुदायिक विवाह, बसाइँसराइ, शिक्षा, रोजगारी र सहरी जीवनशैलीले विभिन्न समुदायका चाडपर्व तथा संस्कारबीचको सम्पर्क बढाएको छ । यसले कतिपय परिवारमा फरक–फरक परम्परा सँगसँगै अभ्यास गर्ने वातावरण पनि बनाएको छ ।

विविधताभित्रको साझा आत्मीयता

दसैँमा लगाइने टीकाको रङ, जमराको प्रकार, पूजा गर्ने विधि वा पर्वलाई दिइने नाम फरक हुन सक्छ । तर धेरै समुदायमा परिवारसँग भेटघाट गर्ने, मान्यजनको सम्मान गर्ने, आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र सामूहिक रूपमा खुसी साट्ने अभ्यास पाइन्छ ।

थारू समुदायको डश्या र सखिया नाच, नेवार समुदायको मोहनी नखः, विभिन्न समुदायमा प्रचलित सेतो टीकाको परम्परा र मधेशको दशहराले दसैँको सांस्कृतिक दायरा फराकिलो बनाएका छन् । यी अभ्यासले नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवन एउटै ढाँचामा सीमित नभएको देखाउँछन् ।

त्यसैले दसैँलाई बुझ्दा एउटा समुदायको परम्परालाई सबै नेपालीको साझा अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभन्दा विभिन्न समुदायका आस्था, अनुभव र मौलिकतालाई सम्मान गर्नु आवश्यक छ । दसैँको विविधता नै नेपाली समाजको बहुसांस्कृतिक चरित्र बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण आधार हो । पर्वको नाम एउटै भए पनि त्यसलाई मनाउने तरिका अनेक छन्- र ती सबैले आ-आफ्नो समुदायको इतिहास, संस्कृति र जीवनशैली बोकेका छन् ।