अपराध अनुसन्धानदेखि उद्धारसम्म प्रहरीका सारथि कुकुर

मानिसले कुकुरलाई घरको पहरेदार र विश्वासिलो साथीका रूपमा मात्र चिनेको छैन । अपराध अनुसन्धानमा सुराकी, लागूऔषध तथा विस्फोटक पदार्थको खोजी र विपद्‍मा बेपत्ता मानिसको उद्धारसम्म कुकुरले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् । प्रहरीका लागि त उनीहरू अनुसन्धानका सहयोगी मात्र होइनन्, कतिपय जटिल घटनाको गाँठो फुकाउने भरपर्दा सारथि पनि बनेका छन् ।

कुकुरको सुँघ्ने क्षमता मानिसको तुलनामा निकै तीव्र हुन्छ । यही क्षमतालाई विशेष तालिममार्फत उपयोग गरेर प्रहरीले अपराध अनुसन्धान र सुरक्षा कार्यमा कुकुर परिचालन गर्छ । घटनास्थलमा भेटिएका वस्तु वा पदचिह्नको गन्ध सुँघाएर त्यससँग मेल खाने गन्ध पछ्याउन सक्ने कुकुरले अनुसन्धानलाई सही दिशामा अघि बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछन् ।

चार किलोमिटर पछ्याउँदै पुगेको ‘जङ्गे’

नेपाल प्रहरीको तालिमप्राप्त कुकुरले अनुसन्धानमा सहयोग पुर्‍याएको एउटा उल्लेखनीय उदाहरण पोखराको हत्याकाण्ड हो । सन् २०२२ को जनवरीमा ३४ वर्षीय व्यक्तिको हत्या भएपछि घटनास्थलमा प्रहरीको ट्र्याकर कुकुर ‘जङ्गे’ परिचालन गरिएको थियो ।

घटनास्थलमा भेटिएको प्रमाणको गन्ध सुँघेपछि जङ्गेले शङ्कास्पद व्यक्तिको गन्ध पछ्याउँदै करिब चार किलोमिटर टाढा तनहुँको दमौलीसम्म पुग्न सफल भएको थियो । प्रहरीले त्यहाँ लुकेर बसेका शङ्कास्पद व्यक्तिलाई पक्राउ गरेको थियो । पछि उनले प्रहरीसमक्ष हत्यामा संलग्नता स्वीकार गरेको नेपाल प्रहरीको प्रकाशनमा उल्लेख छ ।

यो घटनाले तालिमप्राप्त कुकुरको क्षमता र अपराध अनुसन्धानमा तिनको उपयोगिता देखाउँछ । जटिल घटनामा मानिसले सहजै पत्ता लगाउन नसकेको सुराक कुकुरले आफ्नो सुँघ्ने क्षमताका आधारमा पछ्याउन सक्छन् ।

चार क्षेत्रमा विशेष तालिम

नेपाल प्रहरीमा कुकुरलाई मुख्यतः चार विधामा तालिम दिइन्छ । अपराधीको खोजी तथा पहिचान गर्ने ट्र्याकर कुकुर, लागूऔषध खोजी गर्ने कुकुर, हातहतियार तथा विस्फोटक पदार्थ पहिचान गर्ने कुकुर र खोजी तथा उद्धारमा खटिने कुकुर ।

ट्र्याकर कुकुरलाई हत्या, चोरी, डकैती र अपहरणजस्ता घटनाको अनुसन्धानमा प्रयोग गरिन्छ । घटनास्थलमा भेटिएका गन्धयुक्त प्रमाण वा पदचिह्नको गन्ध सुँघाएर शङ्कास्पद व्यक्तिको गन्ध पछ्याउन लगाइन्छ । तर यसका लागि घटनास्थल र प्रमाण सुरक्षित हुनु आवश्यक हुन्छ । नेपाल प्रहरीको केनाइन कार्यालयका अनुसार यस्तो कुकुरलाई सामान्यतः घटना भएको २४ घण्टाभित्र परिचालन गर्दा प्रभावकारी हुन्छ । घाम, पानी, हावा, मानिसको आवतजावत वा अन्य कारणले गन्धयुक्त प्रमाण नष्ट भएमा अनुसन्धानमा कुकुरको उपयोगिता प्रभावित हुन सक्छ ।

लागूऔषध खोजी गर्ने कुकुरलाई विभिन्न प्रकारका लागूऔषधको गन्ध पहिचान गर्न सिकाइन्छ । विमानस्थल, सीमा नाका, होटल तथा शङ्कास्पद स्थानमा यस्ता कुकुर परिचालन गरिन्छन् । विस्फोटक पदार्थ पहिचान गर्ने कुकुरले भने सम्भावित जोखिम भएको स्थान, सवारीसाधन, विमानस्थल, सभा समारोहस्थल र विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षामा सहयोग गर्छन् ।

त्यस्तै, खोजी तथा उद्धारमा खटिने कुकुरलाई प्राकृतिक विपद्, पहिरो, भूकम्प वा अन्य दुर्घटनामा पुरिएका तथा हराएका मानिस पत्ता लगाउने तालिम दिइन्छ । भग्नावशेष, माटो र अन्य कठिन स्थानमा मानिसको गन्ध पहिचान गर्न सक्ने भएकाले उद्धार कार्यमा यस्ता कुकुरको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

विपद्‍मा पनि कुकुरको योगदान

प्रहरी अनुसन्धानबाहेक विपद्का बेला पनि तालिमप्राप्त कुकुरले महत्त्वपूर्ण योगदान दिँदै आएका छन् । पहिरो वा अन्य प्राकृतिक विपद्मा मानिस पुरिएको हुन सक्ने स्थान पहिचान गर्न खोजी तथा उद्धारमा तालिमप्राप्त कुकुर परिचालन गरिन्छन् । २०८३ भदौमा रसुवामा आएको बाढीपछि बेपत्ता भएकाहरूको खोजीका क्रममा सशस्त्र प्रहरीको तालिमप्राप्त कुकुर ‘साम्बा’ पनि परिचालन भएको थियो ।

हिलो र भग्नावशेषमा खोजीमा खटिएको साम्बाले २० वटा शव पत्ता लगाउन सहयोग गरेको समाचार सार्वजनिक भएको थियो । विपद्का बेला उद्धारकर्मीले सामना गर्नुपर्ने कठिन परिस्थितिमा कुकुरको सुँघ्ने क्षमता कति उपयोगी हुन सक्छ भन्ने यसले देखाउँछ ।

सेवाकालमा सयौँ पटक परिचालन

प्रहरीका तालिमप्राप्त कुकुरले आफ्नो सेवाकालमा सयौँ पटक विभिन्न जिम्मेवारी निर्वाह गरेका उदाहरण पनि छन् । बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयका अनुसार नौ वर्ष सेवा गरेका ल्याब्राडोर जातका ‘शेरे’ र जर्मन सेफर्ड जातका ‘टाइगर’ तथा ‘जोन’ २०८० भदौमा अवकाश भएका थिए ।

प्रहरी सेवामा रहँदा ‘जोन’ र ‘शेरे’ ले १,२०० पटक लागूऔषध खोजीमा परिचालन भएर विभिन्न समयमा सफलता हासिल गरेका थिए । ‘टाइगर’ले विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षा, समारोहस्थल, सडक र संसद् भवनलगायत स्थानमा ७०० पटक जाँच तथा सुरक्षा जिम्मेवारी निर्वाह गरेको थियो । शङ्कास्पद घटनाको अनुसन्धानमा समेत यी कुकुरले सहयोग पुर्‍याएका थिए ।

तालिमसँगै हेरचाह पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण

प्रहरी कुकुरलाई जिम्मेवारीअनुसार लामो समयसम्म तालिम दिइन्छ । उनीहरूको स्याहार, स्वास्थ्य परीक्षण, खानपान र दैनिक अभ्यासमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । कुकुरसँगै काम गर्ने परिचारक अर्थात् ह्यान्डलरको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । कुकुर र ह्यान्डलरबीचको तालमेलले परिचालनको प्रभावकारिता निर्धारण गर्छ ।

नेपाल प्रहरीको केनाइन कार्यालयले ट्र्याकर, लागूऔषध, विस्फोटक पदार्थ तथा खोजी र उद्धारसम्बन्धी तालिम सञ्चालन गर्दै आएको छ । प्रहरीको आधिकारिक विवरणअनुसार देशका विभिन्न स्थानमा केनाइन सेवा विस्तार गरिएको छ । अपराध अनुसन्धानलाई तथ्यपरक र प्रमाणमुखी बनाउन तथा जनधनको सुरक्षा गर्न तालिमप्राप्त कुकुर परिचालन गरिँदै आएको छ ।

कुकुरले देखाउने क्षमता र निष्ठाको सम्मान गर्न वर्षमा एक दिन माला र टीका लगाइदिएर मात्र पुग्दैन । प्रहरी सेवामा खटिने कुकुरको योगदान सम्झनुका साथै उनीहरूको उचित हेरचाह, स्वास्थ्य र सेवापछिको जीवनप्रति पनि संवेदनशील हुनुपर्छ । उनीहरू पनि निरन्तर मेहनत र तालिमबाट जिम्मेवारी पूरा गर्ने जीव हुन् ।

कुकुर तिहारको दिन कुकुरलाई पूजा गर्नुको अर्थ सम्मान र कृतज्ञताको भावना व्यक्त गर्नु पनि हो । घरको ढोका कुरेर बस्ने कुकुरदेखि अपराधीको सुराक पछ्याउने र विपद्मा मानिसको खोजी गर्ने प्रहरी कुकुरसम्मको योगदान हाम्रो समाजका लागि महत्त्वपूर्ण छ । त्यसैले आज माला लगाइदिँदा उनीहरूले वर्षभरि पुर्‍याउने सेवाप्रति पनि सम्मान व्यक्त गरौँ ।