एआईले खोस्दैछ रोजगारी कि बदल्दैछ काम गर्ने तरिका ?

कुनै समय कम्प्युटर र इन्टरनेटको विकासले मानिसको काम खोस्ने चिन्ता थियो । प्रविधिको विस्तारसँगै केही पुराना काम हराए, केहीको स्वरूप फेरियो र नयाँ पेसा तथा रोजगारीका अवसर पनि सिर्जना भए । अहिले त्यस्तै बहस कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) का कारण सुरु भएको छ । समाचार लेखन, अनुवाद, डिजाइन, लेखा, ग्राहक सेवा, तथ्यांक विश्लेषण, शिक्षण र प्राविधिक काममा एआईको प्रयोग बढ्दै जाँदा मानिसको आवश्यकता नै कम हुँदै जाने हो कि भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ ।

एआईले मानिसले गर्ने धेरै काम छिटो र कम खर्चमा गर्न सक्छ । सामान्य लेख तयार पार्न, लामो प्रतिवेदनको सार निकाल्न, भाषानुवाद गर्न, तथ्यांक मिलाउन, चित्र बनाउन वा ग्राहकका प्रश्नको जवाफ दिन केही सेकेन्डमै सहयोग गर्न सक्छ । यसले कामको गति र उत्पादकत्व बढाउँछ । तर यही क्षमताले ती काममा निर्भर जनशक्तिको रोजगारी र भविष्यप्रति चिन्ता पनि बढाएको छ ।

वास्तविकता भने एआईले सबैको रोजगारी एकैपटक खोस्दैछ भन्ने होइन । यसले कतिपय काम स्वचालित बनाउँदैछ, कतिपय पेसाको स्वरूप बदल्दैछ र नयाँ सीप भएका मानिसका लागि अवसर पनि खोल्दैछ । त्यसैले अहिलेको मुख्य प्रश्न एआईले मानिसको काम गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने मात्र होइन, मानिसले एआईसँग मिलेर कसरी काम गर्ने भन्ने हो ।

रोजगारीमा कस्तो प्रभाव ?

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आईएलओ) र पोल्यान्डको राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थान नास्कले सन् २०२५ मा सार्वजनिक गरेको अध्ययनअनुसार विश्वभरका चारमध्ये एक श्रमिकको पेसामा कुनै न कुनै रूपमा जेनेरेटिभ एआईको प्रभाव पर्न सक्ने देखिएको छ । तर अध्ययनले अधिकांश पेसा पूर्ण रूपमा विस्थापित हुनुभन्दा तिनको काम गर्ने तरिका परिवर्तन हुने सम्भावना बढी रहेको निष्कर्ष निकालेको छ ।

यसको अर्थ एआईको प्रभाव सामान्य कार्यालयीय काममा मात्र सीमित छैन । तथ्यांक प्रविष्टि, टाइपिङ, लेखा तथा प्रशासनिक काम बढी प्रभावित हुन सक्ने क्षेत्र हुन् । पछिल्लो समय वित्तीय विश्लेषण, कम्प्युटर प्रोग्रामिङ, वेब विकास र अन्य प्राविधिक पेसामा पनि एआईको क्षमता विस्तार भइरहेको छ । सञ्चारमाध्यम, अनलाइन सामग्री उत्पादन र डिजाइनजस्ता क्षेत्रमा पनि यसको प्रभाव देखिन थालेको छ ।

उदाहरणका लागि, कुनै कार्यालयमा पहिले पाँच जनाले गर्ने तथ्यांक संकलन र प्रारम्भिक प्रतिवेदन तयार गर्ने काम एआईको सहयोगमा कम जनशक्तिले गर्न सक्ने अवस्था आउन सक्छ । ग्राहक सेवामा सामान्य प्रश्नको जवाफ च्याटबटले दिन सक्छ । अनुवाद, सामग्री सम्पादन र डिजाइनका प्रारम्भिक काम पनि एआईले गर्न सक्छ । यसले केही कामदारको माग घटाउन सक्छ भने बाँकी जनशक्तिले थप जटिल, सिर्जनात्मक र निर्णय गर्नुपर्ने काम सम्हाल्नुपर्ने हुन सक्छ ।

तर कुनै पेसामा एआईको प्रभाव पर्न सक्ने देखिनु र त्यस पेसाका सबै मानिसले रोजगारी गुमाउनु एउटै कुरा होइन । आईएलओले पनि एआईको प्रभावसम्बन्धी सूचकलाई सम्भावित परिवर्तनको संकेतका रूपमा बुझ्नुपर्ने, रोजगारी गुम्ने निश्चित भविष्यवाणीका रूपमा लिन नहुने स्पष्ट पारेको छ । प्रविधि अपनाउने संस्थाको निर्णय, कामको प्रकृति, लागत, आवश्यक मानवीय निगरानी र कर्मचारीलाई दिइने तालिमले वास्तविक परिणाम निर्धारण गर्छ ।

एआईको आवश्यकता र उपयोगिता

एआईको सबैभन्दा ठूलो उपयोगिता मानिसको समय र श्रम बचाउनु हो । दोहोरिरहने, नियमित र धेरै समय लाग्ने काम प्रविधिलाई सुम्पेर मानिसले विश्लेषण, योजना, सिर्जना र निर्णयमा बढी समय दिन सक्छन् । यसले कार्यालय, उद्योग, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि र सार्वजनिक सेवामा काम गर्ने तरिका बदल्न सक्छ ।

शिक्षामा विद्यार्थीको सिकाइस्तरअनुसार अभ्यास सामग्री तयार गर्न, कठिन विषयलाई सरल भाषामा बुझाउन र शिक्षकलाई पाठयोजना बनाउन एआईले सहयोग गर्न सक्छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा चिकित्सकलाई परीक्षणसम्बन्धी विवरण व्यवस्थित गर्न, मेडिकल तस्बिरको विश्लेषणमा सहयोग पुर्‍याउन र अनुसन्धानका लागि तथ्यांक अध्ययन गर्न उपयोगी हुन सक्छ । तर एआईले दिएको निष्कर्षलाई चिकित्सकको परीक्षण र निर्णयको विकल्प मान्न मिल्दैन ।

कृषिमा मौसम, माटो, रोग तथा बालीको अवस्थासम्बन्धी तथ्यांक विश्लेषण गरेर किसानलाई खेती व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सकिन्छ । व्यापारमा ग्राहकको आवश्यकता बुझ्न, बजारको प्रवृत्ति विश्लेषण गर्न र सेवाको गुणस्तर सुधार्न एआई उपयोगी हुन सक्छ । सरकारी सेवामा कागजात व्यवस्थापन, नागरिकका सामान्य प्रश्नको जवाफ र सेवा प्रवाहलाई छरितो बनाउन यसको प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

सञ्चारमाध्यममा पनि एआईले समाचारको पृष्ठभूमि खोज्न, लामो दस्तावेजको सार निकाल्न, भाषानुवाद गर्न, अन्तर्वार्ताका प्रश्न तयार पार्न र सम्पादनमा सहयोग गर्न सक्छ । तर समाचारको तथ्य पुष्टि, स्रोतको विश्वसनीयता, सन्दर्भको सही व्याख्या र अन्तिम प्रकाशनको जिम्मेवारी पत्रकार तथा सम्पादककै हुन्छ । एआईले तयार पारेको सामग्री जस्ताको तस्तै प्रकाशन गर्दा गलत सूचना फैलिने जोखिम रहन्छ ।

आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठन (ओईसीडी) ले सन् २०२४ मा सार्वजनिक गरेको कार्यस्थलमा एआईको प्रयोगसम्बन्धी अध्ययनमा एआई प्रयोग गर्ने पाँचमध्ये चार श्रमिकले आफ्नो कामको कार्यक्षमता बढेको बताएका थिए । तीनमध्ये दुईले कामप्रतिको सन्तुष्टि बढेको अनुभव सुनाएका थिए । तर अध्ययनले रोजगारी गुम्ने चिन्ता, कामको चाप, व्यक्तिगत विवरणको प्रयोग र असमानता बढ्न सक्ने जोखिम पनि औँल्याएको छ ।

दुरुपयोगको जोखिम पनि उत्तिकै

एआई उपयोगी भए पनि यसको दुरुपयोगका सम्भावना कम छैनन् । गलत सूचना, नक्कली तस्बिर तथा भिडियो, आवाजको नक्कल, ठगी, साइबर अपराध र व्यक्तिगत विवरणको चोरी यससँग जोडिएका प्रमुख जोखिम हुन् । वास्तविक व्यक्तिको अनुहार र आवाज प्रयोग गरेर नक्कली भिडियो बनाउने, नभनेको कुरा बोलेको देखाउने वा झूटो समाचार तयार पार्ने काममा एआई प्रयोग हुन सक्छ ।

एआईले कहिलेकाहीँ गलत तथ्यलाई पनि आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गर्न सक्छ । स्रोत नखुलेको तथ्यांक, अस्तित्वमै नभएका अध्ययन वा व्यक्तिका गलत भनाइलाई सहीजस्तै देखाउन सक्छ । त्यसैले यसको उत्तरलाई अन्तिम सत्य ठान्नु हुँदैन । विशेषगरी स्वास्थ्य, कानुन, वित्तीय कारोबार, सार्वजनिक नीति र समाचारजस्ता संवेदनशील विषयमा आधिकारिक स्रोतबाट पुष्टि गर्न आवश्यक हुन्छ ।

व्यक्तिगत तथा संस्थागत गोप्य विवरण पनि उत्तिकै संवेदनशील विषय हो । एआई उपकरणमा नागरिकको परिचयपत्र नम्बर, बैंक विवरण, स्वास्थ्य अभिलेख, पासवर्ड, गोप्य व्यावसायिक कागजात वा स्रोतको गोपनीयता कायम गर्नुपर्ने सूचना राख्दा ती विवरणको सुरक्षा जोखिममा पर्न सक्छ । प्रयोगकर्ताले कुन उपकरणमा कस्तो सूचना राख्दैछु भन्ने बुझ्नुपर्छ ।

त्यस्तै, एआईले प्रयोग गर्ने तथ्यांकमै कुनै जाति, लिङ्ग, भाषा, क्षेत्र वा समुदायप्रति पूर्वाग्रह छ भने त्यसको परिणाम पनि पक्षपातपूर्ण हुन सक्छ । रोजगारी छनोट, ऋण स्वीकृति, बीमा, सरकारी सेवा वा अन्य निर्णयमा एआईको प्रयोग गर्दा यस्तो पूर्वाग्रहले व्यक्तिलाई अन्यायमा पार्न सक्छ । एआईले गरेको निर्णयको आधार बुझ्न नसकिने अवस्था पनि जवाफदेहिताका लागि चुनौती हो ।

ओईसीडीले गलत सूचना, गोपनीयतामाथिको हस्तक्षेप, साइबर जोखिम, निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिताको अभाव र आर्थिक तथा सामाजिक असमानता बढ्न सक्ने अवस्थालाई एआईसँग जोडिएका प्रमुख जोखिमका रूपमा पहिचान गरेको छ ।

कसरी प्रयोग गर्ने, कसरी नियन्त्रण गर्ने ?

एआईको लाभ लिन यसको प्रयोग रोक्नु समाधान होइन । बरु सुरक्षित, जिम्मेवार र उद्देश्यअनुकूल प्रयोगको अभ्यास विकास गर्नुपर्छ । कुनै काममा एआई प्रयोग गर्दा त्यसले के गर्न सक्छ, कहाँ गल्ती गर्न सक्छ र त्यसको नतिजा कसले जाँच्ने भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ ।

पहिलो कुरा, एआईलाई सहयोगी उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ, मानिसको विवेक र निर्णयको विकल्पका रूपमा होइन । यसले तयार पारेको सामग्री, तथ्यांक वा सुझावलाई आवश्यकताअनुसार जाँच्नुपर्छ । गलत उत्तर आएमा त्यसलाई सच्याउने र अन्तिम निर्णयको जिम्मेवारी लिने व्यवस्था हुनुपर्छ ।

दोस्रो, व्यक्तिगत तथा गोप्य विवरणको सुरक्षा गर्नुपर्छ । सार्वजनिक गर्न नमिल्ने सूचना, पासवर्ड, वित्तीय विवरण र संवेदनशील कागजात एआई प्रणालीमा अनावश्यक रूपमा राख्नु हुँदैन । संस्था तथा कार्यालयले पनि कुन काममा कुन एआई उपकरण प्रयोग गर्ने, कस्तो सूचना राख्न मिल्ने र कसले त्यसको निगरानी गर्ने भन्ने स्पष्ट नीति बनाउनुपर्छ ।

तेस्रो, एआई प्रयोग गर्ने जनशक्तिलाई तालिम दिनुपर्छ । प्रविधिको विकाससँगै कामको प्रकृति फेरिने भएकाले कर्मचारीलाई नयाँ सीप सिक्ने अवसर दिनु आवश्यक छ । लेखन, विश्लेषण, तथ्य जाँच, डिजिटल सुरक्षा, तथ्यांक व्यवस्थापन र एआईसँग प्रभावकारी संवाद गर्ने क्षमता अब धेरै पेसाका लागि उपयोगी बन्नेछन् । प्रविधिका कारण काम गुमाउने जोखिममा रहेका श्रमिकलाई पुनः सीप विकास र वैकल्पिक रोजगारीमा प्रवेश गर्ने अवसर दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

चौथो, एआईबाट तयार पारिएका तस्बिर, भिडियो, आवाज वा सार्वजनिक चासोका विषयमा प्रकाशित सामग्रीबारे आवश्यक पारदर्शिता कायम गर्नुपर्छ । सामग्री एआईबाट बनाइएको वा परिवर्तन गरिएको हो भने त्यसलाई उपयुक्त रूपमा खुलाउनुपर्छ । यसले नागरिकलाई वास्तविक र कृत्रिम सामग्री छुट्याउन मद्दत गर्छ ।

विश्वले कस्तो मान्यता अपनाउँदैछ ?

एआईको विकासलाई प्रोत्साहन गर्ने तर यसको जोखिमलाई पनि व्यवस्थापन गर्ने दृष्टिकोण विश्वव्यापी रूपमा बलियो बन्दै गएको छ । आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठन (ओईसीडी) का एआईसम्बन्धी सिद्धान्तले मानव अधिकार, लोकतान्त्रिक मूल्य, पारदर्शिता, सुरक्षा, जवाफदेहिता र विश्वसनीयतालाई महत्त्व दिएका छन् । यसको उद्देश्य प्रविधिको लाभ समाजले लिन पाओस्, तर त्यसका कारण मानिसको अधिकार र सुरक्षामा क्षति नपुगोस् भन्ने हो ।

युरोपेली संघले एआईसम्बन्धी कानुनमार्फत जोखिमका आधारमा विभिन्न प्रणालीलाई वर्गीकरण गरी नियमन गर्ने व्यवस्था अघि बढाएको छ । उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा प्रयोग हुने एआई प्रणालीका लागि पारदर्शिता, मानव निगरानी, जोखिम मूल्यांकन र जवाफदेहितासम्बन्धी प्रावधान राखिएका छन् । एआईसँग प्रत्यक्ष संवाद गरिरहेको अवस्थामा प्रयोगकर्तालाई जानकारी दिनुपर्ने तथा एआईबाट तयार वा परिवर्तन गरिएका केही सामग्री पहिचान गर्न सकिने व्यवस्था पनि कानुनमा समेटिएको छ ।

ओईसीडीले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको जिम्मेवार एआईसम्बन्धी मार्गदर्शनले पनि प्रविधिको विकासदेखि प्रयोग र अनुगमनसम्मका सबै चरणमा जोखिम पहिचान तथा व्यवस्थापन गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ । गोपनीयता, तथ्यांकको गुणस्तर, सुरक्षा, मानव अधिकार र प्रयोगकर्ताको जिम्मेवारीलाई यसले महत्त्व दिएको छ ।

यसको अर्थ विश्वले एआईलाई पूर्ण रूपमा रोक्ने बाटोभन्दा जोखिमअनुसार नियमन गर्दै सुरक्षित प्रयोग विस्तार गर्ने बाटो रोजिरहेको देखिन्छ । तर कानुन बनाएर मात्र सबै समस्या समाधान हुँदैन । प्रविधि विकास गर्ने कम्पनी, प्रयोग गर्ने संस्था, सरकार र नागरिक सबैको जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ ।

नेपालका लागि अवसर र चुनौती

नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकका लागि एआई अवसर र चुनौती दुवै हो । सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, सञ्चार र निजी व्यवसायमा यसको प्रयोग बढाउन सके सीमित जनशक्ति र स्रोतबाट पनि प्रभावकारी काम गर्न सकिन्छ । नेपाली भाषा तथा स्थानीय भाषामा आधारित एआई प्रणालीको विकासले सूचना र सेवामा पहुँच विस्तार गर्न सक्छ । दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई शिक्षा, स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी र सरकारी सेवासँग जोड्न पनि प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ ।

तर त्यसका लागि भरपर्दो इन्टरनेट, विद्युत्, डिजिटल पूर्वाधार, स्थानीय भाषामा पर्याप्त तथ्यांक र दक्ष जनशक्ति आवश्यक पर्छ । यी आधार कमजोर भए एआईबाट लाभ लिन सक्ने र नसक्नेबीचको दूरी अझ बढ्न सक्छ । प्रविधि प्रयोग गर्न सक्ने सीमित व्यक्ति र संस्थाले बढी लाभ लिने तर सीप तथा पहुँच नभएका मानिस पछि पर्ने जोखिम रहन्छ ।

आईएलओ र विश्व बैंकले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको संयुक्त अध्ययनले पनि विकसित र विकासोन्मुख अर्थतन्त्रमा जेनेरेटिभ एआईको प्रभाव समान नहुने देखाएको छ । विकसित मुलुकमा एआईको प्रभाव पर्ने रोजगारीको हिस्सा बढी भए पनि विकासोन्मुख मुलुकमा डिजिटल पूर्वाधारको अभावका कारण उत्पादकत्व बढाउने अवसर उपयोग गर्न कठिन हुन सक्छ । अध्ययनले विकासोन्मुख मुलुकमा प्रविधिबाट हुने व्यवधानको असर उत्पादकत्व वृद्धिको लाभभन्दा पहिले देखिन सक्ने जोखिम पनि औँल्याएको छ ।

नेपालले एआई प्रयोगको नीति बनाउँदा रोजगारी, शिक्षा, तथ्यांक सुरक्षा, गोपनीयता, भाषिक विविधता र सामाजिक समावेशितालाई सँगसँगै हेर्नुपर्ने हुन्छ । प्रविधि भित्र्याउने मात्र होइन, त्यसलाई नेपाली आवश्यकता र परिवेशअनुसार उपयोग गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

भविष्य मानिस र प्रविधिको सहकार्यमा

एआईको विकासले मानिसको काम गर्ने तरिका बदल्ने क्रम रोकिने देखिँदैन । आज सामान्य लाग्ने कतिपय काम भोलि स्वचालित हुन सक्छन् । अहिले कल्पना नगरिएका नयाँ काम र पेसा पनि जन्मिन सक्छन् । त्यसैले भविष्यको रोजगारीका लागि एउटै सीपमा निर्भर रहनेभन्दा निरन्तर सिक्ने, परिवर्तनसँग अनुकूल हुने र प्रविधिलाई सही तरिकाले प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।

एआईले मानिसको समय बचाउन सक्छ, तर सही प्रश्न सोध्ने, सन्दर्भ बुझ्ने, नैतिक निर्णय गर्ने, मानवीय संवेदना देखाउने र जिम्मेवारी लिने काम अझै मानिसकै हो । प्रविधिले तयार पारेको उत्तर उपयोगी हुन सक्छ, तर त्यसको सत्यता र परिणामको जिम्मेवारी प्रयोगकर्ताले नै लिनुपर्छ ।

त्यसैले एआईलाई मानिसको प्रतिस्पर्धी वा शत्रुका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा आफ्नो क्षमता बढाउने साधनका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ । यसको प्रयोगबाट हुने लाभ सबैसम्म पुर्‍याउने र जोखिममा पर्ने श्रमिकलाई संरक्षण गर्ने नीति बनाउन सके प्रविधि रोजगारीको संकट मात्र होइन, नयाँ अवसरको माध्यम पनि बन्न सक्छ । अन्ततः एआईले भविष्य कस्तो बनाउँछ भन्ने कुरा प्रविधिको क्षमताले मात्र होइन, मानिसले त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्छ र समाजले कसरी व्यवस्थापन गर्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ ।

(अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यम एवं केही अनुसन्धान प्रतिवेदनका आधारमा तयार पारिएको सामग्री)