चेक बाउन्स : नेपालमा कानुनी जटिलता

Share this
628shares
मुलुकी खबर
विश्वास नेपाल
clock२०८१ फागुन ९, शुक्रबार ०८:२५

चेक बाउन्स, जसलाई चेक अनादर पनि भनिन्छ । चेक बाउन्स नेपालमा सामान्य लाग्ने तर, जटिल समस्या हो । यसले वित्तीय लेनदेनमा समस्या निम्त्याउनुका साथै कानुनी झमेला पनि खडा गर्न सक्छ ।

जब कुनै व्यक्तिले कसैलाई चेक दिन्छ र चेक प्राप्त गर्ने व्यक्तिले बैंकमा गएर चेकको रकम निकाल्न खोज्दा खातामा पर्याप्त रकम नभएको कारणले चेक फिर्ता हुन्छ भने त्यसलाई चेक बाउन्स भएको भनिन्छ ।

चेक बाउन्स हुनुका कारणहरु :

१, खातामा पर्याप्त रकम नहुनु : चेक जारी गर्ने व्यक्तिको बैंक खातामा उल्लेखित बराबरको रकम नहुँदा ।

२, हस्ताक्षर नमिल्नु : चेकमा गरिएको हस्ताक्षर बैंकमा रहेको हस्ताक्षरसँग नमिल्दा ।

३, चेकमा केरमेट : चेकमा कुनै किसिमको केरमेट वा परिवर्तन गरिनु ।

४, चेकको म्याद सकिनु : चेक जारी भएको मितिबाट ६ महिनाभित्र बैंकमा प्रस्तुत नगरेमा ।

५, बैंकको प्राविधिक समस्या : कहिलेकाहीँ बैंकको ‘सिस्टम’मा समस्या आउँदा पनि चेक बाउन्स हुन सक्छ ।

चेक बाउन्सका कानुनी परिणामहरु 

नेपालको कानुन अनुसार चेक बाउन्सलाई फौजदारी अपराध मानिन्छ । चेक बाउन्स भएमा चेक जारी गर्ने व्यक्तिलाई निम्न सजाय हुन सक्छ ।

१, जरिबाना : चेकमा उल्लेखित रकम बराबरको जरिबाना ।
२, कैद : पहिलोपटक ३ महिनासम्मको कैद ।
३, दुवै सजाय : जरिबाना र कैद दुवै ।

चेक बाउन्सबाट बच्ने उपायहरु 

१, खाताको रकम : चेक जारी गर्नुअघि आफ्नो खातामा पर्याप्त रकम छ कि छैन भनेर जाँच गर्नुपर्छ ।

२, हस्ताक्षर : बैंकमा रहेको हस्ताक्षरसँग मिल्ने गरी हस्ताक्षर गर्नुपर्छ । अर्थात् हस्तक्षर सही हुनुपर्छ ।

३, चेकको सुरक्षा : चेकलाई सुरक्षित राख्नुपर्छ । केरमेट हुनबाट बचाउनुपर्छ । समयमै बैंकमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

४, वित्तीय अनुशासन : अनावश्यक खर्च गर्न हुँदैन । आफ्नो आर्थिक स्थिति बलियो राख्नुपर्छ । मानिसले वित्तीय अनुशासनमा बस्नुपर्छ ।

चेक बाउन्स भएमा के गर्ने ?

यदि चेक बाउन्स भयो भने, सर्वप्रथम चेक प्राप्त गर्ने व्यक्तिसँग कुरा गरी समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
यो मुद्दामा दुई पक्षबीच मिलापत्र हुनसक्ने प्रावधान पनि राखिएको छ । यदि समस्या समाधान भएन भने प्रहरीमा उजुरी दर्ता गराउन सकिन्छ ।

प्रहरीले अनुसन्धान एवं कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाउँछ । अदालतमा पनि मुद्दा दायर गर्न सकिन्छ । कानुन अनुसार चेक बाउन्स फौजदारी अपराध हो ।

यस्तो हुन्छ सजाय

नेपालमा चेक बाउन्स भएमा बैंकिङ कसुर तथा सजाय ऐन, २०६४ अनुसार कारबाही हुन्छ । यस ऐनले चेक बाउन्सलाई फौजदारी कसुरको मान्यता दिएर विभिन्न सजायहरूको व्यवस्था गरेको छ ।

१, पहिलो पटक 
क, बिगो रकम बराबरको जरिबाना ।
ख, ३ महिनासम्म कैद ।
ग, वा दुवै सजाय

२, दोस्रो पटक
क, बिगो रकमको दोब्बर जरिबाना ।
ख, ६ महिनासम्म कैद ।
ग, वा दुवै सजाय ।

३, तेस्रो पटक वा सोभन्दा बढी
क, बिगो रकमको तेब्बर जरिबाना ।
ख, १ वर्षसम्म कैद ।
ग, वा दुवै सजाय

यदि चेक बाउन्स गर्ने व्यक्तिले चेकमा पर्याप्त रकम नभएको जान्दाजान्दै पनि चेक काटेको खण्डमा थप सजाय हुनसक्छ । चेक बाउन्स भएमा पीडित व्यक्तिले आफ्नो रकम असुल गर्नको लागि अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सक्दछ । किटानी जाहेरी दिएर प्रहरीमार्फत पनि कारबाही अघि बढाउन सकिन्छ ।

चेक बाउन्स नेपालको एउटा गम्भीर समस्या हो । जसले विभिन्न कठिनाइहरू निम्त्याउन सक्छ । यसले आर्थिक, सामाजिक र कानुनी समस्याहरू सिर्जना गर्न सक्छ ।

चेक बाउन्सले निम्त्याउन सक्ने केही समस्याहरू

१, आर्थिक समस्या

क, पैसाको अभाव : चेक बाउन्स भएमा जसले चेक काटेको हो, उसको खातामा पर्याप्त पैसा नभएको कारणले भुक्तानी हुन सक्दैन । यसले गर्दा जसलाई पैसा तिर्नुपर्ने हो, उसलाई आर्थिक समस्या पर्न सक्छ ।

ख, विश्वासको कमी : चेक बाउन्स भएपछि व्यापारिक कारोबारमा विश्वासको कमी हुन्छ । अर्को पटक कसैले त्यस्तो व्यक्तिबाट चेक लिन हिचकिचाउन सक्छ ।

ग, ऋणको समस्या : पटकपटक चेक बाउन्स गर्ने व्यक्तिलाई बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ऋण दिन गाह्रो मान्न सक्छन् ।

२, सामाजिक समस्या

क, इज्जतमा दाग : चेक बाउन्स भएपछि समाजमा व्यक्तिको इज्जतमा दाग लाग्न सक्छ । मानिसहरूले उसलाई विश्वास गर्न छोड्छन् ।

ख, पारिवारिक समस्या : आर्थिक समस्याका कारण परिवारमा झगडा र तनाव हुन सक्छ ।

३, कानुनी समस्या

क, बैंकिङ कसुर : नेपालको कानुन अनुसार चेक बाउन्स एउटा फौजदारी कसुर हो । यसमा जरिबाना र कैदको सजाय हुन सक्छ ।

ख, मुद्दा दर्ता : चेक बाउन्स भएमा पीडित व्यक्तिले अदालतमा मुद्दा दर्ता गर्न सक्छ । प्रहरीमार्फत पनि कारबाही अघि बढाउन सक्छ । यसले झन् धेरै तनाव र खर्च निम्त्याउन सक्छ ।

त्यसैले चेक बाउन्स हुनु दुवै पक्षका लागि हानिकारक हुन्छ । चेक काट्नुअघि आफ्नो खातामा पर्याप्त रकम छ कि छैन भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ । यदि कसैले चेक बाउन्स गर्छ भने उसले जति सक्दो चाँडो समस्या समाधान गर्नुपर्छ र पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिनुपर्छ ।

निष्कर्ष 
चेक बाउन्स एउटा गम्भीर समस्या हो । जसले वित्तीय लेनदेनमा अवरोध खडा गर्न सक्छ । यसबाट बच्नको लागि आर्थिक अनुशासन कायम गर्नु र चेक जारी गर्दा सावधानी अपनाउनु उत्तम हुन्छ । सावधानी नअपनाउँदा जेल र जरिबाना हुने कानुनी प्रवधान अनुसार कारबाही भोग्नुपर्ने हुन्छ ।

तपाइको प्रतिक्रिया
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.