स्मृतिको दूरी: विराटनगरदेखि नैनी तालसम्म (नियात्रा)

विराटनगर । कोशी प्रदेशको पूर्वी ढोका । बिहानको हल्का कुहिरोबिच ब्युँझी रहेको सहर । सडकहरूमा पसल खुल्ने चहलपहल, साइकल र गाडीको अनवरत आवाज र मानिसहरूको हतारिएको जीवन सबै मिलेर एउटा चलायमान दृश्य बनाइरहेका थिए । यो सहर यात्रा सुरु हुने एउटा चेतनात्मक प्रवेशद्वार जस्तो लाग्थ्यो । यहाँबाट हरेक दिशा सम्भावना जस्तै खुल्छन् । तर त्यही भिडभित्र कतै मौनता पनि लुकेको हुन्छ जहाँ मानिस आफ्नै अस्तित्वसँग भेटिन्छ । विराटनगर यो यात्रा, स्मृति र परिवर्तनको आरम्भ हो । यहाँबाट हिँड्ने हरेक पाइला केवल दूरी नाप्दैन, आफैँलाई पनि खोज्न थाल्छ ।

बिहानको हल्का कुहिरो अझै सहरको छातीमा टाँसिएको थियो । सडकहरू ब्युँझिन थालेका थिए, पसलका सटरहरू बिस्तारै उठ्दै थिए र मानिसहरूको अनुहारमा दैनिक जीवनको अनिवार्य थकान मिसिएको थियो । यही सहरबाट यात्रा सुरु हुनु यो भित्रै कतै जमेको अस्थिरता बाहिर लैजाने मौन प्रयास थियो ।

Advertisement

गाडी चल्न थाल्यो । झ्यालबाट बाहिर हेर्दा दृश्यहरू केवल दृश्य थिएनन्, ती समयका टुक्रा थिए । खेत, घर, रुख, बाटो सबै बिस्तारै पछाडि सर्दै थिए, जस्तो जीवन आफैँले आफ्नो पुरानो अध्याय बन्द गर्दै नयाँ पाना पल्टाइरहेको हो । त्यस क्षणमा लाग्थ्यो, यात्रा भनेको अगाडि बढ्नु मात्र होइन, पछाडि छुट्नु पनि हो ।

मानिसले प्रायः यात्रा गन्तव्यका लागि गर्छ । तर मनको गहिराइमा यात्रा कहिल्यै गन्तव्यको लागि हुँदैन । यो त प्रश्नहरूको खोजी हो, जुन प्रश्नहरू हामी आफैँसँग लिएर हिँड्छौँ तर कहिल्यै पूरा जवाफ चाहिँदैन । कहिलेकाहीँ यात्रा  आफूलाई चिन्न नचाहने मनको विद्रोह पनि हुन्छ ।

विराटनगर छोड्दा एक प्रकारको खालीपन थियो । त्यो खालीपन डर थिएन, न त उदासी । त्यो त एउटा मौन स्थान थियो, जहाँ विचारहरू आफैँलाई भेट्न तयार हुन्छन् । जीवनमा सबैभन्दा गहिरो अनुभूति सायद त्यही हो जब केही नहुँदा पनि केही अत्यन्तै अर्थपूर्ण भइरहेको हुन्छ ।

त्यही खालीपन नै यात्राको पहिलो प्रार्थना जस्तो लाग्यो । किनभने प्रार्थना सधैँ शब्दमा हुँदैन, कहिलेकाहीँ मौनतामा हुन्छ । जब मानिस आफ्नो नियन्त्रणबाट बाहिर जान थाल्छ, तब ऊ प्रकृतिको भाषा बुझ्न थाल्छ । र प्रकृतिको भाषा सधैँ सरल हुन्छ । चल, बग, बदल र स्वीकार गर ।

गाडी अगाडि बढ्दै गर्दा बाटो मात्र होइन, चेतना पनि विस्तार हुँदै थियो । सहरको आवाज पछाडि छुट्दै जाँदा मनको भित्रको आवाज स्पष्ट हुँदै गयो । त्यो आवाजले कुनै आदेश दिँदैनथ्यो, केवल सम्झाउँथ्यो—तँ केवल यात्री होस्, मालिक होइनस् ।

यात्रा सुरु हुनु अघि लाग्थ्यो, म कुनै ठाउँ हेर्न जाँदै छु । तर बिस्तारै बुझिँदै गयो म कुनै ठाउँ हेर्न होइन, आफूलाई हराउँदै भेट्न जाँदै छु । यही नै यात्राको गहिरो विरोधाभास हो । बाहिर जति टाढा जान्छौँ, भित्र त्यति नै नजिक पुग्छौँ ।

सडकका मोडहरू जीवनका निर्णय जस्तै थिए । सीधा बाटो सुरक्षित लाग्थ्यो, तर घुम्तीहरूमा मात्र दृश्य बदलिन्थ्यो । र सायद जीवन पनि त्यही हो जहाँ परिवर्तन हुन्छ, त्यहीँ अनुभूति जन्मिन्छ ।
विराटनगर पछाडि हराउँदै गर्दा अन्तिम पटक सहरतर्फ हेर्दा लाग्यो, यो सहर  स्मृतिको आरम्भ बिन्दु हो । यहाँबाट हरेक यात्रा सुरु हुन्छ र हरेक यात्राले केही न केही छोडेर जान्छ । मानिस आफैँलाई पनि ।
पूर्वतिर होइन, उत्तर–पश्चिमतिर मोडियो बाटो । गन्तव्य स्पष्ट थियो, तर अनुभूति अस्पष्ट । नेपालका तराई, पहाड र सीमाहरू एकपछि अर्को गर्दै छायाजस्तै पछाडि सर्दै गए । खेतहरू, बस्तीहरू र नदी किनारका साना जीवनहरू एकै लयमा बगिरहेका थिए । लाग्थ्यो, धरती आफैँले कुनै पुरानो स्मृति दोहोर्‍याइरहेको छ जहाँ यात्रा कहिल्यै समाप्त हुँदैन, केवल रूप बदलिन्छ ।

सीमा आयो । महाकालीतर्फको यात्रा ।
त्यो क्षण  भौगोलिक परिवर्तन थिएन, चेतनाको हल्का कम्पन थियो । महाकाली नदी इतिहासको मौन संवाद थियो । यसले देश र देशबिच मात्र होइन, मन र मनबिच पनि एउटा अदृश्य रेखा कोरेको जस्तो लाग्थ्यो ।
नदीहरू यहाँ पानी मात्र होइनन् । तिनीहरू सम्झौता हुन् जहाँ दुई किनारले एक अर्कालाई नछोडी पनि अलग रहन सिकेका छन् । संघर्ष हुन् जहाँ प्रवाहले अवरोधलाई स्वीकार गर्दै पनि रोकिँदैन । र सहअस्तित्व हुन् जहाँ भिन्नता हुँदाहुँदै पनि एउटै सागरको सपना बाँडिन्छ ।

महाकाली पार गर्दा मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो । सीमा भूगोलको हुन्छ कि चेतनाको ?
यो प्रश्न नदीभन्दा गहिरो थियो । उत्तर खोज्ने प्रयास गरियो, तर शब्दहरू कमजोर थिए । केवल प्रवाह बलियो थियो । नदीले कुनै उत्तर बोलेन, तर बगेर नै सबै कुरा भन्यो । शायद सत्य बोलिँदैन, बगिन्छ ।

उत्तराखण्ड प्रवेशसँगै भूगोल बदलियो । हावा बदलियो, जसमा अब पहाडको चिसोपन र वनको सुगन्ध मिसिएको थियो । आवाज बदलियो सडकको गुञ्जनभन्दा बढी चराहरूको मौन संवाद सुनिन थाल्यो । भाषा बदलियो, तर बुझाइको गहिराइ त्यही रह्यो । तर आकाश उही रह्यो त्यही निलो, त्यही मौन, जसले कुनै सीमा स्वीकार गर्दैन ।
र त्यसपछि सुरु भयो पहाडको यात्रा । घुम्तीहरू केवल बाटो थिएनन्, ती ध्यानका चक्र थिए ।

हरेक मोडमा लाग्थ्यो, कुनै पुरानो विचार झर्छ र नयाँ अनुभूति जन्मिन्छ । स्थिरता यहाँ भ्रम जस्तो थियो गति नै सत्य थियो । रातो माटोले धरतीको ताप बोकेको थियो । हरियो वनले जीवनको निरन्तरता । चट्टानका अनुहारहरूले समयको कठोरता । यी सबैबीच यात्रा  शरीरको गति थिएन, यो मनको रूपान्तरण थियो । सोच्ने तरिका बिस्तारै मौन हुँदै थियो, र अनुभूति अझ बोल्न थाल्दै थियो ।

यस यात्रामा बाहिरी दृश्यभन्दा भित्रको दृश्य बढी विस्तृत थियो । हरेक घुम्तीमा बाहिरको पहाडभन्दा भित्रको प्रश्न ठुला देखिन्थे । र त्यही प्रश्नहरूको बीचमा यात्रा आफैँ प्रार्थना बन्न थालेको थियो शब्दविहीन, तर अर्थपूर्ण । र अन्ततः नाम आयो नैनी ताल ।

नाम सुन्दैमा मनभित्र पानीको ध्वनि बज्न थाल्यो । कुनै अदृश्य झरनाजस्तै स्मृतिहरू बग्न थाले । तालको कल्पना मात्रले पनि चेतनाको सतह शान्त हुँदै गयो, जस्तो लामो यात्रापछि थाकेको मन आफैँ आफ्नो किनारमा फर्किएको होस् ।

सहरमा प्रवेश गर्दा लाग्यो यो ठाउँ निर्माण गरिएको होइन, प्रकट भएको हो । यहाँ ढुंगा, माटो र पानीले कुनै योजनाभन्दा पहिले नै सहमति गरेका छन् । मानिसहरू पछि आएका पाहुना मात्र हुन् । र प्रकृति यहाँ मालिक होइन, स्वयं उपस्थित अस्तित्व हो ।

तालको वरिपरि बस्ती छैन । बस्तीभित्र ताल छ । यो उल्टो लाग्ने सत्य यहाँ स्वाभाविक छ । किनभने यहाँ केन्द्र मानिस होइन, पानी हो । जीवनको संरचना पनि यहाँ मानव–केन्द्रित छैन, प्रकृति–केन्द्रित छ । मानिसहरू यहाँ प्रकृतिभित्र बस्दैनन्, प्रकृतिसँगै बस्छन् । यो सानो फरक वाक्य होइन, ठुलो चेतनात्मक परिवर्तन हो । किनभने प्रकृतिभित्र बस्नु अझै अलग हुनु हो, तर प्रकृतिसँगै बस्नु एक हुनु हो ।

नैनी तालको पानी स्थिर छैन, तर अशान्त पनि छैन । त्यो पानी कुनै निर्णयमा छैन, तर पूर्ण स्वीकारमा छ । त्यो पानी ध्यान हो किनभने त्यो निरन्तर बगिरहे पनि आफूलाई गुमाउँदैन । त्यो पानी स्मृति हो किनभने त्यसले पहाड, आकाश र समय सबैलाई आफूभित्र बोकेको छ । डुङ्गाहरू तालमा चलिरहेका थिए । तर लाग्थ्यो, ती समयका टुक्रा हुन् । हरेक हलचल एक युगको सानो सास जस्तो । हरेक तरंग एउटा अधुरो कथा ।