दर खाएर तिज मनाइँदै

विराटनगर । नेपाली हिन्दु महिलाहरूको महान पर्व हरितालिका तिजको दर खाने दिन आज (आइतबार) परेको छ । व्रत बस्नुभन्दा अघिल्लो दिन दर खाने प्रचलन छ ।

भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन दर खाने परम्परासँगै यस वर्षको तिज पर्वको औपचारिक सुरुआत भएको छ । तिजको व्रतका दिन महिलाहरूले निराहार वा फलाहार बसेर भगवान् शिवको पूजा तथा आराधना गर्ने भएकाले त्यसको अघिल्लो दिन पौष्टिक तथा शक्ति दिने खानेकुरा खाने चलन छ । यही परम्पराअनुसार विशेषगरी माइती पक्षले चेलीबेटीलाई घरमा बोलाएर दर खुवाउने गरेका छन् ।

Advertisement

दरका रूपमा दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ, घिउ, फलफूल, मिठाई, खिर, सेलरोटी, पुरी, विभिन्न परिकारलगायत खानेकुरा खाने चलन छ । पछिल्लो समय भने परम्परागत परिकारसँगै व्यक्तिको रुचि र आर्थिक क्षमताअनुसार विभिन्न आधुनिक परिकारसमेत दरमा समावेश हुन थालेका छन् ।

धर्मशास्त्रविद् प्रा. तोयराज नेपालका अनुसार तिजको व्रतअघि दर खाने परम्पराको सम्बन्ध धार्मिक आस्था मात्र नभई व्रतका लागि शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा व्यवस्थापनसँग पनि जोडिएको छ । व्रतको दिन लामो समयसम्म भोजन नगर्ने भएकाले अघिल्लो दिन पर्याप्त पौष्टिक खाना खाने परम्परा रहेको उनको भनाइ छ ।

तिजको अवसरमा माइती र चेलीबीचको भेटघाटलाई पनि विशेष महत्त्व दिइन्छ । विवाहपछि टाढा रहेका छोरी–चेलीलाई माइतीले बोलाउने, परिवार तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र सुखदुःख साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा समेत तिजलाई लिइन्छ । यही कारण तिजलाई महिलाको धार्मिक पर्वसँगै पारिवारिक पुनर्मिलनको अवसरका रूपमा समेत हेर्ने गरिएको छ ।

पछिल्ला वर्षमा तिज मनाउने शैलीमा भने उल्लेख्य परिवर्तन आएको छ । पहिले मुख्यतः घरपरिवार र माइती–चेलीबीच सीमित रहने दर खाने कार्यक्रम अहिले सामूहिक भोज, सामाजिक कार्यक्रम तथा विभिन्न संस्थाले आयोजना गर्ने जमघटका रूपमा विस्तार भएको छ । सहरदेखि गाउँसम्म तिज विशेष कार्यक्रम आयोजना हुने क्रम बढेको छ ।

यद्यपि, तिजको नाममा लामो समयअघिदेखि भोजभतेर गर्ने, महँगा गरगहना तथा कपडाको प्रदर्शन गर्ने र अनावश्यक खर्च बढाउने प्रवृत्तिले पर्वको मौलिकता कमजोर बनाउने चिन्ता पनि बढेको छ । संस्कृतिविद्हरूले पर्वलाई प्रतिस्पर्धा र देखावटीभन्दा परम्परा, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावसँग जोडेर मनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।

तिजको धार्मिक पक्ष भगवान् शिव र पार्वतीसँग जोडिएको छ । पौराणिक मान्यताअनुसार हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गर्दै व्रत बसेकी थिइन् । त्यही धार्मिक विश्वासको स्मरण गर्दै महिलाहरूले तिजमा शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने र सुखी दाम्पत्य जीवनको कामना गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ ।

तिजका अवसरमा काठमाडौंको पशुपतिनाथसहित देशभरका शिवालयमा महिलाहरूको ठूलो भिड लाग्ने गर्छ । रातो सारी, चुरा, पोतेलगायत परम्परागत पहिरनमा सजिएका महिलाहरू शिवालय पुगेर पूजाआराधना गर्ने, नाचगान गर्ने र तिजका गीत गाउने गर्छन् ।

तिजको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष महिलाहरूले आफ्ना भावना, अनुभव र सामाजिक विषयलाई गीत तथा नृत्यमार्फत अभिव्यक्त गर्नु पनि हो । विगतमा परिवार, माइती, दाम्पत्य जीवन र सामाजिक अवस्थाका विषयमा केन्द्रित तिजका गीत पछिल्लो समय महिला अधिकार, हिंसा, विभेद, राजनीति र समसामयिक विषयसम्म विस्तार भएका छन् ।

दर खाने दिनबाट सुरु हुने तिज पर्वमा भोलिपल्ट महिलाहरूले हरितालिका तिजको व्रत लिने र शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने गर्छन् । त्यसपछि गणेश चौथी तथा ऋषि पञ्चमीका धार्मिक अनुष्ठान पूरा गरेपछि पर्वको समापन हुने परम्परा छ । यस वर्ष हरितालिका तिजको व्रत सोमबार परेको छ ।

यस वर्ष पनि तिजको अवसरमा देशका विभिन्न स्थानमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना भइरहेका छन् । बजारमा रातो सारी, चुरा, पोते, टीकालगायत सामग्रीको बिक्री बढेको छ भने मिठाई तथा खाद्य पसलमा समेत चहलपहल बढेको व्यवसायीहरूले बताएका छन् ।

परम्परा र संस्कृतिको संरक्षणसँगै बदलिँदो समयअनुसार तिज मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि यसको मूल भावना पारिवारिक आत्मीयता, धार्मिक आस्था, महिला एकता र सामाजिक सद्भाव कायम राख्नु रहेको संस्कृतिविद्हरूको भनाइ छ ।