किन गरिन्छ कागको पूजा ? के छ महत्व ?

काग करायो भने धेरैले अझै पनि ‘शुभ बोल, शुभ बोल’ भन्छन् । घरको छत वा आँगनमा काग आएमा केही खानेकुरा राखिदिने चलन पनि छ । कागले के सन्देश ल्यायो भन्ने जिज्ञासा र त्यसलाई शुभ समाचारसँग जोडेर हेर्ने परम्परा नेपाली समाजमा पुरानै हो । यही विश्वास र परम्परासँग जोडिएको पर्व हो काग तिहार ।

तिहार अर्थात् यमपञ्चकको पहिलो दिन कागको पूजा गरेर मनाइन्छ । यस दिन बिहानै घरआँगनमा कागका लागि खानेकुरा राख्ने, दही–भात तथा अन्य परिकार चढाउने र कागलाई सम्मान गर्ने चलन छ । हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कागलाई यमराजको दूत मानिन्छ । कागले मानिसका कर्म र खबर यमराजसम्म पुर्‍याउने विश्वासका आधारमा यस दिन कागको पूजा गर्ने परम्परा बसेको मानिन्छ ।

यमराजलाई मृत्युका देवताका रूपमा मात्र होइन, कर्मअनुसार न्याय गर्ने धर्मराजका रूपमा पनि बुझिन्छ । त्यसैले यमपञ्चकका पाँच दिनलाई मृत्यु, जीवन, कर्म र पारिवारिक सम्बन्धसँग जोडिएका विभिन्न धार्मिक मान्यतासँग सम्बन्धित मानिन्छ । काग तिहारका दिन कागलाई मीठा परिकार खुवाएर शुभ समाचार ल्याओस् र घरपरिवारमा दुःखद खबर नआओस् भन्ने कामना गरिन्छ । काग कराउँदा ‘शुभ बोल’ भन्ने चलन पनि यही विश्वासको निरन्तरता हो ।

कागको पूजा गर्नुको अर्थ धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित छैन । प्रकृतिमा कागको आफ्नै भूमिका छ । यसले कुहिएका तथा फालिएका खानेकुरा खाएर वातावरण सफा राख्न सहयोग गर्छ । खेतीपातीमा असर पुर्‍याउने केही कीरा र जीव खाएर पनि प्रकृतिको चक्रमा योगदान गर्छ । त्यसैले कागलाई केवल अशुभ खबर ल्याउने पक्षीका रूपमा हेर्नुभन्दा वातावरणीय सन्तुलनमा यसको भूमिका पनि बुझ्न आवश्यक छ ।

काग तिहारको भोलिपल्ट कुकुर तिहार मनाइन्छ । कुकुरलाई पनि यमराजसँग सम्बन्धित जीवका रूपमा लिइन्छ । धार्मिक मान्यतामा कुकुरलाई यमलोकको द्वारपाल तथा यमराजको दूतका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ । त्यसैले यस दिन कुकुरलाई माला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र मीठा खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ ।

धार्मिक मान्यताभन्दा बाहिर पनि कुकुर मानिसको पुरानो र विश्वासिलो साथी हो । घरको सुरक्षा गर्ने, मानिसलाई साथ दिने, अपराध अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने तथा विपद्का बेला उद्धार कार्यमा खटिने कुकुरको योगदान महत्त्वपूर्ण छ । घरमा पालिएको होस् वा सडकमा भेटिने, कुकुरप्रति माया र सम्मान व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा यो दिनलाई लिइन्छ ।

कुकुर तिहारले मानिसले आफूलाई साथ दिने जीवप्रति कृतज्ञ हुनुपर्छ भन्ने सम्झाउँछ । वर्षभरि मानिसको सेवामा रहने जनावरलाई एक दिन माला र टीका लगाइदिएर मात्र होइन, अरू दिन पनि माया, संरक्षण र उचित हेरचाह गरेर सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यससँग जोडिन्छ ।

तिहारको तेस्रो दिन गाई तिहार र लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ । हिन्दू धर्ममा गाईलाई पवित्र र मातृस्वरूप मानिन्छ । गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पनि पूजा गरिन्छ । दूध, दही, घिउजस्ता परिकारका साथै कृषि र ग्रामीण जीवनमा गाईको योगदान महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ । यस दिन गाईलाई टीका लगाउने, माला पहिर्‍याउने र खानेकुरा खुवाउने परम्परा छ ।

गाई तिहारकै दिन साँझ धनधान्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ । घरआँगन सफा गरेर दीप बाल्ने, फूलमालाले सजाउने र लक्ष्मीलाई घरमा स्वागत गर्ने चलन छ । यसैले तिहारलाई उज्यालोको पर्व पनि भनिन्छ । घरघरमा बालिने बत्ती, माटाका पाला र झिलिमिली प्रकाशले पर्वको रौनक थप्छन् ।

चौथो दिन गोरु तिहार अर्थात् गोवर्द्धन पूजा गरिन्छ । कृषि प्रधान समाजमा गोरुको योगदान निकै ठूलो रहँदै आएको छ । खेत जोत्न, गाडा तान्न र कृषि उत्पादनका विभिन्न काममा गोरुको प्रयोग हुन्थ्यो । आधुनिक कृषि उपकरणको प्रयोग बढे पनि परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो । त्यसैले वर्षभरि श्रममा साथ दिने गोरुलाई पूजा गरेर सम्मान गर्ने चलन बसेको हो ।

गोरु पूजाले मानिसको जीवन र जीविकासँग जोडिएका पशुको योगदान सम्झाउँछ । मानिसको सुखसुविधा र विकासमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग गर्ने जनावरप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु नै यस परम्पराको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।

तिहारमा काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गरिनुका पछाडि फरक–फरक धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता छन् । तर यी सबै परम्परालाई जोड्ने साझा पक्ष भनेको मानिस र अन्य जीवबीचको सम्बन्ध हो । मानिसको जीवन प्रकृतिबाट अलग छैन । चराचुरुंगी, पशुपन्छी, वनस्पति र वातावरणसँगको सन्तुलित सम्बन्धले नै जीवनलाई सहज बनाउँछ ।

तिहारमा जनावरलाई पूजा गर्ने परम्पराले यही सम्बन्धलाई सांस्कृतिक रूपमा अभिव्यक्त गरेको देखिन्छ । कागले वातावरण सफा राख्न सहयोग गर्छ, कुकुरले सुरक्षा र साथ दिन्छ, गाईले दूध तथा कृषि जीवनमा योगदान गर्छ र गोरुले खेतीपातीमा श्रम गर्छ । यी जीवको उपयोगितालाई सम्झेर सम्मान गर्ने परम्परा धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक र व्यावहारिक पक्षसँग पनि जोडिएको छ ।

नेपालका विभिन्न समुदायमा तिहार मनाउने शैलीमा केही भिन्नता पनि छन् । नेवार समुदायले गोरु पूजाकै दिन म्हः पूजा गरेर आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गर्ने परम्परा मनाउँछन् । यसले तिहारको सांस्कृतिक विविधता र फराकिलो अर्थलाई देखाउँछ ।

तिहारको अन्तिम दिन भाइटीका मनाइन्छ । दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाएर दीर्घायु र सुखसमृद्धिको कामना गर्छन् । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार दिएर माया र सम्मान प्रकट गर्छन् । यसरी तिहार पशुपन्छीप्रतिको सम्मानबाट सुरु भएर पारिवारिक सम्बन्ध र आत्मीयताको उत्सवमा पुगेर टुङ्गिन्छ ।

समयसँगै तिहार मनाउने शैली फेरिएको छ । घरघरमा झिलिमिली बत्ती, नयाँ सजावट र विभिन्न परिकारको आकर्षण बढेको छ । देउसीभैलोले गाउँटोलमा रमाइलो थपेको छ । तर पर्वको बाहिरी रमझमसँगै यसको भित्री सन्देश पनि सम्झन आवश्यक छ ।

कागलाई पूजा गर्ने दिन मात्रै खानेकुरा राखेर पुग्दैन, वातावरणमा यसको भूमिका र संरक्षणको महत्त्व बुझ्नुपर्छ । कुकुरलाई माला लगाउने दिन मात्रै होइन, सडकमा रहेका कुकुरप्रति पनि संवेदनशील हुनुपर्छ । गाई र गोरुलाई पूजा गर्दा तिनको उचित हेरचाह र संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।

तिहारले मानिसलाई आफूभन्दा फरक जीवप्रति पनि सम्मान र सद्भाव राख्न सिकाउँछ । मानिसको जीवनमा योगदान पुर्‍याउने पशुपन्छीलाई सम्झने, परिवारसँग भेटघाट गर्ने र समाजमा आत्मीयता बाँड्ने अवसर हो यो पर्व । त्यसैले तिहारको उज्यालो घरमा मात्र होइन, हाम्रो व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ । पशुपन्छीप्रतिको माया, प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी र एकअर्काप्रतिको सद्भाव कायम राख्न सके तिहारको वास्तविक अर्थ अझ सार्थक हुनेछ ।