नयाँ गीत आउँछन्, तिहारमा पुरानै भाका गुञ्जिन्छन्

तिहार नजिकिँदै जाँदा घरआँगनमा झिलिमिली बत्ती बल्न थाल्छन् । सयपत्री र मखमली फूलले घर सजिन्छन् । देउसी–भैलोका टोली गाउँघरदेखि सहरका गल्लीसम्म पुग्छन् । यही माहोलसँगै रेडियो, टेलिभिजन र अहिलेका डिजिटल माध्यममा केही पुराना गीत फेरि गुञ्जिन थाल्छन् । वर्षैपिच्छे नयाँ तिहार गीत सार्वजनिक भइरहे पनि केही गीतको लोकप्रियता भने घटेको छैन । ती गीत नसुनी तिहार आएको अनुभूति नै नहुने धेरैको अनुभव छ ।

तिहारका गीतमध्ये सबैभन्दा बढी सुनिने नाम हो– ‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली’ । चलचित्र ‘स्वर्ग’मा समावेश यो गीत तिहारको पहिचानजस्तै बनेको छ । यादव खरेलको शब्द, शम्भुजित बाँस्कोटाको सङ्गीत तथा लोचन भट्टराई र नूतन प्रधानको स्वर रहेको यस गीतले भैलिनीको आगमन, घरआँगनको रौनक र पर्वको उल्लासलाई समेटेको छ । गीतको धुन बज्नासाथ तिहारको माहोल सम्झिने श्रोता धेरै छन् ।

त्यस्तै ‘अधरमा आज उनकै छ गीत, भैलिनी आइन आँगन’ पनि तिहारमा उत्तिकै सुनिने गीत हो । चलचित्र ‘अन्याय’मा समावेश यस गीतमा रत्नशमशेर थापाको शब्द, रञ्जित गजमेरको सङ्गीत र मनिला सोताङको स्वर छ । यसले भैलिनीको आगमन र तिहारको सांगीतिक रौनकलाई प्रेमिल भावमा प्रस्तुत गर्छ ।

‘निधारमा लर्काएर सप्तरंगी टीका’ भाइटीकाको सम्झना दिलाउने अर्को चर्चित गीत हो । चलचित्र ‘विजय पराजय’मा समावेश यस गीतका शब्द दिनेश अधिकारीका हुन् भने सङ्गीत शम्भुजित बाँस्कोटाको छ । हेमलताको स्वर रहेको गीतले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता, आशीर्वाद र सम्बन्धको महत्त्वलाई सम्झाउँछ ।

‘वर्षमा दिनको भाइटीका’ र ‘हाँसेर बोल बैनी’ जस्ता गीतले पनि भाइटीकाको भावनालाई समेट्छन् । यी गीतमा चाडपर्वका बेला परिवारसँग भेटघाट गर्ने चाहना, दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको माया र सम्बन्धमा आउने आत्मीयता अभिव्यक्त भएको पाइन्छ । परदेशमा रहेका आफन्तलाई घरको सम्झना गराउने गीतका रूपमा पनि यस्ता सिर्जना धेरैका लागि प्रिय छन् ।

चलचित्रका गीतबाहेक मौलिक देउसी–भैलोका भाका पनि तिहारको अभिन्न हिस्सा हुन् । ‘देउसिरे भन साथी हो’, ‘सिमल बारुलै’ जस्ता गीत देउसी खेल्ने समूहले गाउने र बजाउने गरेका छन् । यस्ता गीतमा परम्परागत लय, सामूहिक गायन, घरधनीलाई दिइने आशिष र रमाइलो ठट्टा मिसिएको हुन्छ । त्यसैले यी गीत सुन्ने मात्र होइन, समूहमा गाउने र नाच्ने अवसर पनि दिन्छन् ।

तिहारको गीतमा समयसँगै नयाँ प्रयोग पनि भएका छन् । ‘यसपालिको तिहारै रमाइलो’ जस्ता चलचित्रका गीतदेखि ‘झिलिमिली रातमा साथीभाइ साथमा’ जस्ता आधुनिक प्रस्तुतिसम्मले नयाँ पुस्ताको रुचिलाई समेट्ने प्रयास गरेका छन् । ‘भाइटीकामा भेट्न आउँला’ जस्ता गीतले भने परदेशमा रहेका आफन्तको घर फर्किने चाहना र चाडपर्वमा परिवारसँग भेट्ने भावनालाई उजागर गर्छन् । नयाँ सिर्जनाले तिहारको सांगीतिक संसारलाई फराकिलो बनाएका छन् ।

पुराना गीत किन टिकिरहेका छन् ?

नयाँ गीत सार्वजनिक हुनु र पुराना गीत लोकप्रिय रहिरहनु एकअर्काका विपरीत कुरा होइनन् । तर केही पुराना गीतले समयसँगै चाडपर्वकै पहिचान बनाएका छन् । यसको एउटा कारण तिनले बोकेको सांस्कृतिक परिवेश हो । देउसी–भैलो, भैलिनीको आगमन, झिलिमिली घर, भाइटीका र पारिवारिक भेटघाटजस्ता तिहारका दृश्य र भाव ती गीतमा भेटिन्छन् । त्यसैले गीत सुन्दा श्रोतालाई केवल सङ्गीत होइन, आफ्नै घरआँगन र पुराना दिनको सम्झना पनि आउँछ ।

अर्को कारण सरल शब्द र सम्झन सजिलो भाका हो । सजिलै गुनगुनाउन सकिने धुन र सबैले बुझ्ने शब्द भएका गीत पुस्तौँसम्म फैलिन सक्छन् । ‘तिहारै आयो लौ झिलिमिली’ जस्ता गीतलाई देउसी–भैलो खेल्ने समूहले समेत प्रयोग गर्न सक्छन् । घरघरमा बज्ने, सामूहिक रूपमा गाइने र नाचिने भएकाले गीतको लोकप्रियता व्यक्तिगत रुचिमा मात्र सीमित रहँदैन ।

यी गीतसँग धेरैका व्यक्तिगत सम्झना पनि जोडिएका छन् । बाल्यकालमा रेडियोमा सुनेको गीत, गाउँमा देउसी खेल्दा बजेको धुन, परिवारसँग बसेर भाइटीका मनाउँदाको क्षण वा परदेशमा हुँदा घर सम्झाउने गीत—यी सबै अनुभवले गीतलाई थप प्रिय बनाउँछन् । हरेक वर्ष उही गीत सुन्दा पुराना सम्झना ताजा हुन्छन् । नयाँ पुस्ताले पनि परिवारका अग्रजबाट सुन्दै ती गीत चिन्ने र गुनगुनाउने गर्छन् ।

पुराना गीत लोकप्रिय हुनुको अर्थ नयाँ गीतमा सिर्जनात्मकता छैन भन्ने होइन । अहिलेका गीतमा आधुनिक बाजागाजा, पप, र्‍याप र नयाँ प्रस्तुतिशैली प्रयोग भइरहेका छन् । डिजिटल माध्यमले नयाँ सिर्जनालाई श्रोतासम्म पुर्‍याउन पनि सहज बनाएको छ । तर नयाँ गीतलाई पुरानाजस्तै चाडपर्वको स्थायी पहिचान बन्न समय, निरन्तर सुनाइ र सामूहिक स्वीकार्यता चाहिन्छ ।

तिहारका गीतको लोकप्रियता केवल सङ्गीतको मिठासमा सीमित छैन । ती गीतमा नेपाली समाजको चाडपर्व मनाउने शैली, पारिवारिक सम्बन्ध, गाउँघरको संस्कृति र सामूहिक खुसी मिसिएको छ । त्यसैले वर्षैपिच्छे नयाँ गीत थपिए पनि पुराना भाका हराउँदैनन् । तिहार आउँदा ती फेरि गुञ्जिन्छन्, र गीतसँगै धेरैको मनमा पुरानो तिहार पनि फर्केर आउँछ ।