
काठमाडौं । हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको आस्था र विश्वासको केन्द्रका रूपमा रहेको हनुमान जन्मजयन्ती आज (बिहीबार) देशभर विभिन्न धार्मिक कार्यक्रमका साथ श्रद्धापूर्वक मनाइँदै छ ।
प्रत्येक वर्ष झैँ यस वर्ष पनि चैत्र शुक्ल पूर्णिमाका दिन पर्ने यस पर्वमा भक्तजनहरूले हनुमानको विशेष पूजाआराधना गरी बल, बुद्धि, विद्या तथा साहस प्राप्त हुने विश्वास व्यक्त गरेका छन् । काठमाडौंस्थित हनुमानढोका दरबार परिसर बिहानैदेखि भक्तजनको भिडले भरिएको छ ।
त्यहाँ अवस्थित हनुमानको मूर्तिमा दर्शन गर्न र पूजा गर्न सर्वसाधारणको लामो लाइन लागेको देखिन्छ । त्यस्तै पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरभित्र रहेको हनुमान मन्दिर तथा गोकर्णेश्वर नगरपालिकामा रहेको पञ्चमुखी हनुमान मन्दिरमा पनि विशेष पूजा, भजन–कीर्तन र धार्मिक अनुष्ठान भइरहेको छ ।
हनुमानढोका दरबारको नासलचोक नजिक रहेको पञ्चमुखी हनुमान मन्दिरमा भने परम्पराअनुसार सर्वसाधारणलाई प्रवेश नदिई पुजारीद्वारा मात्र पूजा गर्ने प्रचलन कायमै रहेको छ । यस परम्पराले धार्मिक अनुशासन र ऐतिहासिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिएको छ ।
धार्मिक ग्रन्थ र संस्कृत व्याकरणअनुसार ‘हनु’ धातुमा ‘मतुप’ प्रत्यय लागेर ‘हनुमान’ शब्द बनेको व्याख्या गरिन्छ । ‘हनु’ को अर्थ चिउँडो तथा ‘हन्’ धातुको अर्थ गति वा शक्ति जनाउने भएकाले हनुमानलाई अत्यन्त शक्तिशाली, वेगवान् र आज्ञापालक देवताका रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ । भगवान् रामप्रतिको उनको अटल भक्ति र समर्पणका कारण हनुमानलाई रामायणकालीन प्रमुख पात्रका रूपमा उच्च स्थान दिइएको छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार हनुमानको पूजा गरेमा दुःख, कष्ट तथा भयबाट मुक्ति मिल्ने विश्वास छ । विशेषगरी ‘संकट मोचक’का रूपमा चिनिने हनुमानप्रति बालबालिकादेखि वृद्धसम्मको गहिरो आस्था रहेको पाइन्छ । यही विश्वासका आधारमा देशभरका घर–घरमा ‘हनुमान चालिसा’ पाठ गर्ने, व्रत बस्ने र प्रसाद वितरण गर्ने परम्परा पनि व्यापक रूपमा देखिएको छ ।
पुराणहरूमा हनुमानलाई वायुदेवका पुत्र मानिएको छ । उनले इच्छाअनुसार रूप परिवर्तन गर्न सक्ने शक्ति राख्ने विश्वास गरिन्छ । शास्त्रीय मान्यताअनुसार हनुमानलाई एकादश रुद्रमध्ये एघारौँ रूपका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ । यस आधारमा हनुमानको अस्तित्व रामायणकालभन्दा अघि नै रहेको भन्ने मत पनि पाइन्छ । यद्यपि, हनुमानसम्बन्धी सबैभन्दा विस्तृत र आधिकारिक विवरण भने रामायणमै उल्लेखित छ ।
वैदिक तथा पुराणिक ग्रन्थहरूमा भगवान् रामलाई विष्णुको अवतार र हनुमानलाई शिवको अवतारका रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ । रामको जीवनका कठिन संघर्षहरूमा हनुमानले निर्वाह गरेको भूमिकाले उनलाई अद्वितीय शक्ति, साहस र निष्ठाको प्रतीक बनाएको धार्मिक विद्वानहरूको भनाइ छ ।
स्कन्द पुराण अन्तर्गतको अवन्तिखण्डमा हनुमानलाई संसारकै श्रेष्ठ, साहसी र गुणवान् पात्रका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । त्यहाँ उत्साह, बुद्धिमत्ता, पराक्रम, नीति, धैर्य, विनम्रता र चातुर्य जस्ता गुणमा हनुमानको तुलना अरू कसैसँग हुन नसक्ने उल्लेख गरिएको छ ।
यस पर्वले धार्मिक मात्र नभई सांस्कृतिक र सामाजिक रूपमा पनि नेपाली समाजलाई एकताबद्ध बनाउने भूमिका खेलेको देखिन्छ । मन्दिरहरूमा भिड, भजन–कीर्तनको वातावरण र भक्तजनहरूको श्रद्धाले आध्यात्मिक माहोल सिर्जना गरेको छ ।























