विराटनगरको फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान देऊ

विराटनगर महानगरपालिका अहिले फोहोरको समस्याले गम्भीर रूपमा ग्रसित बन्दै गएको छ । सडक किनार, खाली जमिन, नाली, चोक, गल्ली र बजार क्षेत्रसम्म जताततै फोहोर थुप्रिन थालेपछि सहरको सौन्दर्य मात्र नभएर जनस्वास्थ्यसमेत जोखिममा पर्न थालेको छ । कोशी प्रदेशको राजधानी एवं प्रदेशकै प्रमुख सहरको रूपमा चिनिने विराटनगर आज दुर्गन्ध, अव्यवस्था र लापरबाहीको प्रतीक बन्दै जानु दुःखद् हो । अझ चिन्ताको विषय के छ भने समस्या दिनप्रतिदिन बढिरहँदा महानगरपालिका भने जिम्मेवारीबाट पन्छिने र दोष नागरिकमाथि थोपर्ने शैलीमा प्रस्तुत भइरहेको छ ।

फोहोर व्यवस्थापन कुनै सामान्य विषय होइन । यो सहरको स्वास्थ्य, वातावरण, सौन्दर्य, नागरिकको जीवनस्तर र विकाससँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । विराटनगरमा उद्योग, कलकारखाना, अस्पताल, होटल तथा हजारौं घरधुरीबाट दैनिक ठूलो परिमाणमा फोहोर उत्पादन हुन्छ । यति ठूलो सहरमा व्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली नहुनु महानगरको कमजोरी हो ।

Advertisement

फोहोर संकलनको जिम्मा विभिन्न संस्थालाई दिइए पनि त्यसको प्रभावकारी अनुगमन र नियन्त्रण महानगरले गर्न सकेको देखिँदैन । अर्थात्, गर्न चाहेको छैन । परिणामस्वरूप सडक किनारमा थुप्रिने फोहोर, नउठाइएका डंगुर, नालीमा अड्किएका प्लाष्टिक र दुर्गन्धित वातावरण अहिले विराटनगरको पहिचानजस्तै बन्न थालेको छ ।

महानगरका अधिकारीहरू नागरिक पनि जिम्मेवार हुनुपर्ने तर्क गर्छन् । निस्सन्देह नागरिक सचेतना आवश्यक छ । जथाभावी फोहोर फाल्ने प्रवृत्ति गलत हो । तर, जनताले शुल्क तिरेर पनि नियमित सेवा नपाउने अवस्था छ भने त्यसको मुख्य जिम्मेवारी स्थानीय सरकारबाट हट्न सक्दैन । खाली जमिनमा थुप्रिएको फोहोर उठाउन नमानेको, अतिरिक्त पैसा मागिएको तथा नियमित संकलन नगरेको गुनासो सर्वसाधारणबाट बारम्बार आइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा महानगरले आफ्नो कमजोरी स्वीकारेर सुधारतर्फ लाग्नुपर्ने हो । उल्टै नागरिकलाई मात्र दोष दिएर उम्किन खोज्नु जिम्मेवार व्यवहार मान्न सकिँदैन ।

अर्को गम्भीर पक्ष भनेको फोहोर र डुबानबीचको सम्बन्ध हो । विराटनगर वर्षायाममा पटकपटक डुबानको समस्या भोग्ने सहर हो । सडक किनार र नालीमा जथाभावी फालिएका प्लाष्टिक तथा अन्य फोहोरले पानी निकास अवरुद्ध हुँदा सामान्य वर्षामै सडक एवं बजार जलमग्न हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ । नाली सफाइमा ध्यान नदिने, फोहोर समयमै नउठाउने र दीर्घकालीन योजना नबनाउने प्रवृत्तिका कारण डुबानको जोखिम अझ बढिरहेको छ ।

पानी निकास अवरुद्ध हुँदा सडक बिग्रिने, व्यापार प्रभावित हुने, घरभित्र पानी पस्ने र रोग फैलिने समस्या थप गम्भीर बन्दै गएको छ । यस हिसाबले फोहोर व्यवस्थापन सरसफाइ मात्र नभएर विपद् व्यवस्थापनसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो ।

विराटनगर महानगरपालिकाले फोहोर व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राखेको दाबी गरिरहे पनि व्यवहारमा त्यस्तो देखिँदैन । सहर कुरुप र दुर्गन्धित बन्दै जाँदा जनप्रतिनिधिहरू भने राजनीतिक गतिविधि, व्यक्तिगत स्वार्थ र प्रचारमुखी कार्यक्रममा बढी केन्द्रित देखिन्छन् । जनताले अपेक्षा गरेको जिम्मेवारीपूर्ण नेतृत्व अहिले देखिन सकेको छैन । मेयर, उपमेयर र सम्बन्धित शाखाका कर्मचारीहरू आलोचित हुनुको मुख्य कारण पनि यही हो । नागरिकले महसुस गर्ने गरी सुधार देखिन नसक्दा जनप्रतिनिधिप्रतिको विश्वास कमजोर बन्दै गएको छ ।

फोहोर व्यवस्थापनको दीर्घकालीन समाधानका लागि महानगरले तत्काल प्रभावकारी योजना लागू गर्न आवश्यक छ । घरघरबाट निस्किने फोहोरलाई कुहिने र नकुहिने गरी वर्गीकरण गर्ने व्यवस्था कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ । नाली र सार्वजनिक स्थानमा फोहोर फाल्नेलाई कारबाही गर्ने कानुनी व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । नियमित अनुगमन, समयमै फोहोर संकलन, पुनः प्रयोगयोग्य वस्तुको व्यवस्थापन र जनचेतनामूलक अभियानलाई सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ । भाषण मात्रै गर्ने र जिम्मेवारी पन्छाउने शैलीले समस्या समाधान हुँदैन ।

सफा र व्यवस्थित विराटनगर बनाउने जिम्मेवारी महानगर र नागरिक दुवैको हो । तर, नेतृत्वदायी भूमिका भने स्थानीय सरकारकै हुन्छ । महानगरले आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्ने होइन, परिणाम देखिने गरी काम गर्नुपर्छ । अन्यथा फोहोरले कुरुप बनेको विराटनगर आगामी दिनमा अझ ठूलो स्वास्थ्य संकट, वातावरणीय समस्या र डुबानको जोखिमतर्फ धकेलिने निश्चित छ । त्यही भएर सबैको एउटै माग हुनुपर्छ, ‘विराटनगरको फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान देऊ ।’