विश्वकर्माको आराधनासँगै औजार र यन्त्रको पूजा गरिँदै

काठमाडौं । शिल्प, वास्तुकला र निर्माणसँग जोडिएका कालिगढ तथा श्रमिकले आज (बिहीबार) भगवान् विश्वकर्माको पूजाआराधना गर्दै विश्वकर्मा पर्व तथा वास्तु दिवस मनाउँदैछन् ।

आश्विन संक्रान्तिका अवसरमा देशभरका कलकारखाना, उद्योग तथा निर्माणस्थलमा विश्वकर्माको तस्बिर वा मूर्ति स्थापना गरी विशेष पूजाआराधना गर्ने परम्परा छ । पर्वका अवसरमा उद्योग तथा कलकारखाना सजाउने र आफूले दैनिक प्रयोग गर्ने औजार, मेसिन तथा सवारीसाधनको समेत पूजा गर्ने गरिन्छ ।

Advertisement

धार्मिक विश्वासअनुसार विश्वकर्माको पूजा गरेमा औजार तथा यन्त्र लामो समयसम्म टिक्ने, कामका क्रममा कम बिग्रने र कार्यक्षमता बढ्ने मान्यता छ । यही विश्वासका कारण विशेषगरी मेकानिक, चालक, प्राविधिक, कालिगढ तथा उद्योगमा कार्यरत श्रमिकले आफ्ना कामका साधनको पूजा गर्ने गर्छन् ।

विश्वकर्मा पर्वका लागि बालुवा तथा माटोबाट निर्माण गरिएका मूर्ति पूजा सकिएपछि शुद्ध जलाशयमा लगेर विसर्जन गर्ने चलनसमेत छ । पौराणिक कथनअनुसार द्वापर युगमा भगवान् कृष्णलाई राक्षसबाट जोगाउन विश्वकर्माले समुद्रको बीचमा एकै रातमा ‘भेद द्वारका’ निर्माण गरेको विश्वास गरिन्छ । यही प्रसंगसँग जोडेर विश्वकर्मालाई वास्तुविद् तथा शिल्पकलाका विशिष्ट ज्ञाताका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको जनविश्वास छ ।

प्राचीन भारतवर्षमा चार दिशाका रक्षक देवतामध्ये द्वारकालाई पश्चिम दिशाको रक्षक मानिएको पाइन्छ । विश्वकर्माले निर्माण गरेको भनिएको ‘भेद द्वारका’ हाल भारतको गुजरात राज्यमा समुद्रको बीचमा रहेको विश्वास गरिन्छ ।

विश्वकर्मालाई वास्तु विद्याका विशिष्ट ज्ञाताका रूपमा लिइन्छ । उनले ‘विश्वकर्मा प्रकाश’ नामक वास्तुशास्त्रसम्बन्धी ग्रन्थ रचना गरेको धार्मिक तथा पौराणिक मान्यता छ । उनको शिल्प तथा वास्तुकलासम्बन्धी योगदानको सम्मानस्वरूप कालिगढ तथा शिल्पी समुदायले विश्वकर्मा पूजा गर्दै आएका हुन् ।

विश्वकर्माको पूजा गर्दा आफूमा पनि उनको जस्तै शिल्प, सीप र दक्षता प्राप्त हुने जनविश्वास छ । त्यसैले कलकारखानामा प्रयोग हुने मेसिनदेखि इन्जिन जडित सवारीसाधनसम्मको पूजा गर्ने परम्परा बसेको हो ।

वास्तुशास्त्रका अध्येता तथा अनुसन्धानकर्ताले भने यही दिनलाई वास्तु दिवसका रूपमा मनाउने गर्छन् । पछिल्ला वर्षमा नेपालमा पनि वास्तु विद्याप्रति चासो बढ्दै गएको छ । चार उपवेदमध्ये एक मानिने ‘स्थापत्यवेद’मा वास्तुशास्त्रसम्बन्धी विषय विस्तृत रूपमा उल्लेख भएको मानिन्छ ।

स्थापत्यवेदमा आधारित सुरक्षित, व्यवस्थित र वैज्ञानिक ढंगले सहर तथा आवास निर्माण गर्ने अभ्यास बढ्दै जाँदा वास्तु विद्याको महत्त्वसमेत पछिल्लो समय बढेको देखिन्छ ।