करुणाको संस्कार: असल मानवदेखि उत्कृष्ट राष्ट्र निर्माणसम्म  

मानव सभ्यताको सम्पूर्ण इतिहासलाई नियाल्दा एउटा सत्य सधैँ उजागर हुन्छ—राष्ट्रको वास्तविक शक्ति त्यसका प्राकृतिक स्रोत, सैन्य क्षमता वा आर्थिक समृद्धिमा मात्र सीमित हुँदैन: त्यो शक्ति त्यहाँका नागरिकहरूको चरित्र, नैतिकता र मानवीय संवेदनामा निहित हुन्छ। ती मानवीय गुणहरूमध्ये करुणा सबैभन्दा उच्च, सबैभन्दा सार्वभौमिक र सबैभन्दा रूपान्तरणकारी मूल्य हो । करुणा अरूको दुःखलाई आफ्नै दुःखका रूपमा अनुभूति गर्ने, त्यसलाई कम गर्न सक्रिय रूपमा प्रयत्न गर्ने र सम्पूर्ण जीवनप्रति सम्मान प्रकट गर्ने चेतना हो । यही चेतनाले असल मानव निर्माण गर्छ, र असल मानवहरूको समष्टिबाट नै उत्कृष्ट राष्ट्रको निर्माण सम्भव हुन्छ ।

आजको विश्व विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र विश्वव्यापीकरणको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ । भौतिक सुविधाहरू विस्तार भएका छन्, सञ्चारका सीमाहरू हटेका छन् र आर्थिक अवसरहरू बढेका छन् । तर यही समय हिंसा, युद्ध, घृणा, जातीय द्वन्द्व, धार्मिक असहिष्णुता, पारिवारिक विघटन, मानसिक तनाव, सामाजिक असमानता र वातावरणीय संकटले पनि चिनिएको छ । यसले स्पष्ट संकेत गर्दछ कि ज्ञानको विकास मात्र पर्याप्त छैन: ज्ञानलाई मानवतामुखी बनाउने करुणाको संस्कार पनि उत्तिकै आवश्यक छ । करुणाविहीन बुद्धि विनाशको साधन बन्न सक्छ, तर करुणायुक्त बुद्धि सृजनात्मक परिवर्तनको माध्यम बन्छ ।

Advertisement

करुणा कुनै एक धर्म, संस्कृति वा सभ्यताको सम्पत्ति होइन । यो सम्पूर्ण मानव सभ्यताको साझा नैतिक मूल्य हो । बुद्धले करुणालाई मुक्तिको मार्गका रूपमा प्रस्तुत गरे । भगवान् बुद्धको शिक्षामा बहुजन हिताय, बहुजन सुखायको आदर्श करुणाको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो । भगवान् कृष्णले भगवद्गीतामा समदृष्टि, क्षमा र सर्वभूतप्रति मैत्री भावलाई आदर्श व्यक्तित्वको लक्षण मानेका छन् । उपनिषद्ले सम्पूर्ण जीवमा एउटै आत्माको दर्शन गर्न सिकाउँछ भने महात्मा गान्धीले अहिंसा र करुणालाई सामाजिक परिवर्तनको आधार बनाएका थिए । स्वामी विवेकानन्दले ‘मानव सेवामै माधव सेवा’ को उद्घोष गर्दै करुणालाई आध्यात्मिक साधनासँग जोडे । यी सबै चिन्तनहरूको साझा निष्कर्ष एउटै छ—करुणाविना मानवता अपूर्ण हुन्छ ।

असल मानव निर्माणको प्रारम्भ बाल्यकालबाट हुन्छ । बालबालिकाले विद्यालयभन्दा पहिले परिवारबाट जीवनका आधारभूत मूल्यहरू सिक्छन् । यदि परिवारमा प्रेम, सहानुभूति, सहयोग, सम्मान र क्षमाशीलताको वातावरण छ भने त्यही वातावरणले करुणाशील व्यक्तित्व निर्माण गर्छ । तर यदि परिवार नै हिंसा, अपमान, स्वार्थ र असहिष्णुताले भरिएको छ भने त्यहाँबाट करुणाको संस्कार विकास हुन कठिन हुन्छ। त्यसैले परिवारलाई नै करुणा र नैतिकताको पहिलो पाठशाला बनाउनु आवश्यक छ ।

शिक्षा प्रणालीले पनि करुणामय समाज निर्माणमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । शिक्षा केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने वा रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यम होइन: शिक्षा व्यक्तित्व निर्माणको प्रक्रिया हो । यदि विद्यालयहरूले प्रतिस्पर्धा मात्र सिकाए तर सहकार्य सिकाएनन्, सफलता मात्र सिकाए तर सेवा सिकाएनन्, ज्ञान मात्र दिए तर संवेदना विकास गरेनन् भने समाज दक्ष त बन्न सक्छ, तर मानवीय बन्न सक्दैन । त्यसैले नैतिक शिक्षा, स्वयंसेवा, सामाजिक उत्तरदायित्व, वातावरणीय चेतना, भावनात्मक बुद्धिमत्ता र सहानुभूतिको अभ्यासलाई शिक्षाको अभिन्न अङ्ग बनाउन आवश्यक छ ।

करुणाले सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ । करुणाशील व्यक्ति अरूको कमजोरीमा उपहास गर्दैन उसले सहयोगको हात बढाउँछ । ऊ मतभिन्नतालाई संवादको अवसर ठान्छ । यही संस्कृतिले समाजमा विश्वास, सहकार्य र सद्भावको वातावरण निर्माण गर्छ । जब नागरिकहरू एकअर्काप्रति उत्तरदायी हुन्छन्, तब सामाजिक पुँजी बलियो बन्छ । सामाजिक पुँजी बलियो भएको राष्ट्रमा अपराध कम हुन्छ, सहयोगको भावना बढी हुन्छ र लोकतान्त्रिक संस्थाहरू पनि अधिक प्रभावकारी बन्छन् ।

राष्ट्र निर्माणको दृष्टिले पनि करुणा अपरिहार्य मूल्य हो । सार्वजनिक जीवनमा करुणाको अर्थ न्यायसँग जोडिएको संवेदनशीलता हो। करुणाशील प्रशासकले कानुनको सम्मान गर्दै नागरिकको पीडा बुझ्छ। करुणाशील राजनीतिज्ञले सत्तालाई सेवा ठान्छ, विशेषाधिकार होइन। करुणाशील न्यायाधीशले न्यायलाई केवल कानुनी प्रक्रिया होइन, मानवीय उत्तरदायित्वका रूपमा हेर्छ। करुणाशील चिकित्सक, शिक्षक, प्रहरी, सैनिक, पत्रकार र कर्मचारीहरूले आफ्नो पेसालाई जनसेवाको माध्यम बनाउँछन्। यसरी करुणा व्यक्तिगत गुणबाट संस्थागत संस्कृतिमा रूपान्तरण हुन्छ ।

आज विश्वले जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहनजस्ता गम्भीर संकट भोगिरहेको छ । यी समस्याको मूलमा प्रकृतिप्रति करुणाको अभाव पनि रहेको छ। करुणा केवल मानिसप्रति सीमित हुँदैन: यो सम्पूर्ण जीव जगत् र प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्व पनि हो । जब मानिसले नदी, वन, वन्यजन्तु र पृथ्वीलाई आफ्नो अस्तित्वसँग जोडेर हेर्न थाल्छ, तब मात्र दिगो विकास सम्भव हुन्छ । त्यसैले करुणा वातावरणीय न्यायको पनि आधार हो।

डिजिटल युगमा करुणाको आवश्यकता झन् बढेको छ। सामाजिक सञ्जालले विचार आदानप्रदानलाई सहज बनाएको छ, तर घृणायुक्त अभिव्यक्ति, साइबर दुर्व्यवहार, गलत सूचना र चरित्रहत्या पनि बढाएको छ। डिजिटल माध्यममा करुणाको संस्कार भनेको जिम्मेवार अभिव्यक्ति, तथ्यप्रति सम्मान, फरक विचारप्रति सहिष्णुता र मानवीय मर्यादाको संरक्षण हो। प्रविधि मानवताको सेवक बन्नुपर्छ, विभाजनको माध्यम होइन।

नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक राष्ट्रका लागि करुणा राष्ट्रिय एकताको मूल आधार हो। विविधतालाई स्वीकार गर्ने, एकअर्काको संस्कृति र विश्वासको सम्मान गर्ने तथा सामाजिक समावेशितालाई प्रवर्द्धन गर्ने संस्कारले मात्र दिगो शान्ति र विकास सम्भव हुन्छ। करुणाले विभाजन होइन, सहअस्तित्व सिकाउँछ: प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्यको भावना विकास गर्छ। यही कारण राष्ट्रिय एकता केवल संवैधानिक व्यवस्थाबाट होइन, नागरिकहरूको करुणाशील व्यवहारबाट पनि बलियो बन्छ।

विश्व इतिहासमा करुणाको शक्तिले असम्भवजस्ता परिवर्तन सम्भव भएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। नेल्सन मण्डेलाले प्रतिशोधको सट्टा मेलमिलाप रोजे र दक्षिण अफ्रिकालाई नयाँ दिशातर्फ डोर्‍याए । महात्मा गान्धीले हिंसाको सामना अहिंसा र करुणाबाट गरे। मदर टेरेसाले मानव सेवालाई आफ्नो जीवनको उद्देश्य बनाइन्। यी व्यक्तित्वहरूले प्रमाणित गरे कि करुणा कमजोरी होइन: यो नैतिक साहसको सर्वोच्च रूप हो। तलवारले मानिसलाई झुकाउन सक्छ, तर करुणाले मानिसको हृदय जित्न सक्छ।

असल राष्ट्र निर्माणका लागि पूर्वाधार, उद्योग, प्रविधि, आर्थिक नीति र सुशासन आवश्यक छन्। तर यी सबैको सफल कार्यान्वयनका लागि करुणामय नागरिक अपरिहार्य छन्। करुणाविहीन समाजमा कानुन हुन्छ, तर न्याय हुँदैन। विकास हुन्छ, तर समानता हुँदैन। सम्पन्नता हुन्छ, तर सन्तोष हुँदैन। त्यसैले राष्ट्रको समृद्धि नागरिकहरूको नैतिक स्तर, सामाजिक विश्वास, मानव मर्यादा र करुणाको संस्कारले पनि मापन गर्नुपर्छ ।

करुणाको संस्कार विकास गर्न दैनिक जीवनमा साना अभ्यासहरू अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छन्। सत्य बोल्ने, अरूको सम्मान गर्ने, दुःखीलाई सहयोग गर्ने, वृद्ध र अशक्तको सेवा गर्ने, बालबालिकालाई प्रेमपूर्वक व्यवहार गर्ने, प्रकृतिको संरक्षण गर्ने, फरक विचारलाई सम्मान गर्ने, क्षमा गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्ने र स्वयंसेवामा सहभागी हुने जस्ता व्यवहारहरूले करुणालाई जीवन्त बनाउँछन्। करुणा कुनै सैद्धान्तिक आदर्श मात्र होइन: यो दैनिक आचरणमा प्रकट हुने जीवनदर्शन हो ।

उत्कृष्ट राष्ट्र निर्माण कुनै एक सरकार, नीति वा नेतृत्वको मात्र दायित्व होइन। यो प्रत्येक नागरिकको चरित्र, संस्कार र नैतिक चेतनाको सामूहिक परिणाम हो। जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो जीवनमा करुणालाई स्थान दिन्छ, तब परिवारमा प्रेम बढ्छ, विद्यालयमा सम्मानको वातावरण बन्छ, कार्यालयमा इमानदारी विकास हुन्छ, सार्वजनिक संस्थाहरूमा उत्तरदायित्व बलियो हुन्छ र राष्ट्रमा सामाजिक विश्वास विस्तार हुन्छ। करुणा नै त्यस्तो शक्ति हो, जसले व्यक्तिलाई मानव बनाउँछ, मानवलाई असल नागरिक बनाउँछ र असल नागरिकहरूको समष्टिबाट उत्कृष्ट राष्ट्रको निर्माण गर्दछ।

यसर्थ, करुणाको संस्कार मानव सभ्यताको नैतिक मेरुदण्ड हो। यसले व्यक्तिको हृदयलाई मात्र उज्यालो बनाउँदैन, समाजलाई पनि सहिष्णु, न्यायपूर्ण र समावेशी बनाउँछ। करुणा भएको ठाउँमा द्वेषभन्दा प्रेम, विभाजनभन्दा एकता, हिंसाभन्दा सहअस्तित्व र स्वार्थभन्दा सेवा विजयी हुन्छ। त्यसैले असल मानवदेखि उत्कृष्ट राष्ट्र निर्माणसम्मको सम्पूर्ण यात्राको मूल आधार करुणाको संस्कार नै हो। यही संस्कारले समृद्ध, शान्त, न्यायपूर्ण र दिगो भविष्यको मार्ग प्रशस्त गर्दछ।

(लेखक: नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्)