मनको स्वास्थ्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण

हामी शरीरमा चोट लाग्दा उपचार खोज्छौँ, ज्वरो आउँदा औषधि खान्छौँ र कुनै शारीरिक समस्या देखिँदा चिकित्सककहाँ पुग्छौँ । तर मन अशान्त हुँदा, निरन्तर तनावले सताउँदा वा भित्रभित्रै पीडा सहँदा भने धेरैजसो मानिस आफ्नै समस्या लुकाएर बस्छन् । कतिपयले मनको कुरा व्यक्त गर्न सक्दैनन् भने कतिपयलाई आफ्नो समस्या अरूलाई सुनाउनु कमजोरी हो भन्ने लाग्छ ।

यही सोच बदल्न जरुरी छ । किनकि स्वास्थ्य भन्नाले शरीर स्वस्थ हुनु मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि स्वस्थ र सन्तुलित हुनु हो ।

हरेक वर्ष अक्टोबर १० मा विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस मनाइन्छ । मानसिक स्वास्थ्यप्रति जनचेतना बढाउने, मानसिक समस्याबारे खुला छलफल गर्ने र समस्यामा परेकाहरूलाई आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ । सन् २०२६ को दिवसको मूल सन्देश मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको अनुभव गरेका व्यक्तिका आवाज सुन्ने र उनीहरूको अनुभवलाई नीति, सेवा तथा निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण रूपमा समेट्ने विषयमा केन्द्रित छ ।

के हो मानसिक स्वास्थ्य ?

मानसिक स्वास्थ्य भनेको मानसिक रोग नहुनु मात्र होइन । जीवनमा आइपर्ने तनावको सामना गर्न सक्नु, आफ्ना भावना बुझ्न र व्यवस्थापन गर्न सक्नु, दैनिक काममा सक्रिय रहन सक्नु, अरूसँग स्वस्थ सम्बन्ध कायम राख्नु र जीवनका चुनौतीसँग जुध्न सक्नु पनि मानसिक स्वास्थ्यका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् ।

मानिसको शारीरिक स्वास्थ्यमा जस्तै मानसिक स्वास्थ्यमा पनि उतारचढाव आउन सक्छ । पारिवारिक समस्या, आर्थिक अभाव, बेरोजगारी, सम्बन्धमा आउने तनाव, असफलता, प्रियजनको मृत्यु, हिंसा, विभेद वा अन्य कठिन परिस्थितिले व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन् । कतिपय अवस्थामा स्पष्ट कारण नदेखिँदा पनि मानिस मानसिक समस्याबाट गुज्रिरहेको हुन सक्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार सन् २०२३ मा विश्वभर करिब एक अर्ब २० करोड मानिस कुनै न कुनै मानसिक समस्यासँग बाँचिरहेका थिए । चिन्ता र डिप्रेसन यसका प्रमुख समस्यामध्ये पर्छन् । यसले मानसिक स्वास्थ्य व्यक्तिगत मात्र नभई विश्वव्यापी जनस्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण विषय भएको देखाउँछ ।

मनमा समस्या हुँदा कस्ता संकेत देखिन्छन् ?

मानसिक समस्या सबैमा एउटै रूपमा देखिँदैन । कसैले आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न सक्छन् भने कसैले हाँसेर, बोलेर वा सामान्य व्यवहार गरेर पनि भित्रको तनाव लुकाइरहेका हुन सक्छन् ।

निरन्तर उदास हुनु, पहिले मन पर्ने काममा रुचि हराउनु, अत्यधिक चिन्ता गर्नु, सानो कुरामा झर्किनु, निद्रामा समस्या हुनु, खानपानमा परिवर्तन आउनु, एकाग्रता घट्नु, आफूलाई मूल्यहीन ठान्नु वा अरूबाट टाढिँदै जानु मानसिक स्वास्थ्यमा समस्या आएको संकेत हुन सक्छन् ।

यस्ता लक्षण केही समयका लागि देखिनु मात्रै मानसिक रोग भएको प्रमाण होइन । तर समस्या लामो समयसम्म रहिरह्यो, दैनिक जीवन प्रभावित भयो वा सामान्य काम गर्नसमेत कठिन हुन थाल्यो भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ ।

तनाव हुनु र मानसिक रोग लाग्नु एउटै होइन

दैनिक जीवनमा तनाव हुनु स्वाभाविक हो । परीक्षा, जागिर, आर्थिक दायित्व, पारिवारिक जिम्मेवारी वा भविष्यको चिन्ताले जोकोहीलाई तनाव दिन सक्छ । तनाव अनुभव गर्नु आफैँमा मानसिक रोग होइन ।

तर तनाव निरन्तर बढ्दै जाँदा, त्यसलाई व्यवस्थापन गर्न कठिन हुँदा र त्यसले निद्रा, सम्बन्ध, काम वा दैनिक जीवनमा असर पार्न थालेपछि सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ । डिप्रेसन, चिन्तासम्बन्धी समस्या र अन्य मानसिक स्वास्थ्य अवस्थालाई इच्छाशक्ति कमजोर भएको वा सोच सकारात्मक नभएको परिणामका रूपमा मात्र बुझ्नु गलत हो ।

मानसिक समस्या विभिन्न व्यक्तिगत, जैविक, पारिवारिक, सामाजिक तथा वातावरणीय कारणसँग सम्बन्धित हुन सक्छ । त्यसैले समस्या भोगिरहेका व्यक्तिलाई ‘मन बलियो बनाऊ’, ‘धेरै नसोच’ वा ‘सबैको जीवनमा दुःख हुन्छ’ भनेर मात्र सम्झाउनु पर्याप्त हुँदैन । उनीहरूको अवस्था बुझ्ने, कुरा सुन्ने र आवश्यक सहयोग खोज्न साथ दिने व्यवहार बढी उपयोगी हुन्छ ।

मानसिक स्वास्थ्य जोगाउन के गर्न सकिन्छ ?

मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाहका लागि जीवनशैली, सम्बन्ध र आवश्यक सहयोग तीनै पक्ष महत्त्वपूर्ण छन् । पर्याप्त निद्रा, नियमित शारीरिक गतिविधि, सन्तुलित खानपान र दैनिक काम तथा आरामबीच उचित सन्तुलन कायम गर्नु उपयोगी हुन्छ ।

आफ्नो रुचिका काममा समय दिनु, परिवार र साथीभाइसँग सम्पर्कमा रहनु, मनमा भएका कुरा विश्वासिलो व्यक्तिसँग साझा गर्नु र आवश्यक पर्दा केही समय विश्राम लिनु पनि मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाहका व्यावहारिक उपाय हुन् ।

सामाजिक सञ्जालमा अरूको जीवनसँग आफ्नो तुलना गरिरहने बानीले पनि तनाव बढाउन सक्छ । त्यसैले आफूलाई असहज बनाउने सामग्रीबाट केही समय टाढा रहनु र वास्तविक जीवनका सम्बन्ध तथा गतिविधिलाई प्राथमिकता दिनु उपयोगी हुन सक्छ ।

यद्यपि जीवनशैलीमा सुधार गर्दा सबै मानसिक समस्या आफैँ निको हुन्छन् भन्ने होइन । समस्या गम्भीर छ वा लामो समयदेखि कायम छ भने मनोपरामर्शदाता, मनोचिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीसँग सहयोग लिनुपर्छ । आवश्यकताअनुसार मनोपरामर्श, मनोचिकित्सा र औषधोपचारबाट धेरै मानसिक स्वास्थ्य समस्याको उपचार गर्न सकिन्छ ।

परिवार र समाजको भूमिका महत्त्वपूर्ण

मानसिक समस्या भोगिरहेका व्यक्तिका लागि परिवार र साथीभाइको व्यवहारले ठूलो अर्थ राख्छ । उनीहरूलाई दोष लगाउने, अरूसँग तुलना गर्ने, कमजोर ठान्ने वा समस्या लुकाउन दबाब दिने व्यवहारले पीडा थप्न सक्छ ।

कहिलेकाहीँ व्यक्तिलाई समाधानभन्दा पहिले आफ्नो कुरा सुनिदिने मानिस चाहिएको हुन्छ । त्यसैले कसैले मनको कुरा सुनाउँदा बीचमै रोक्ने, उसको पीडालाई सामान्य ठान्ने वा तत्काल सल्लाह दिन हतार गर्नेभन्दा ध्यानपूर्वक सुन्नु आवश्यक हुन्छ ।

‘तिमीलाई के भएको छ, म सुन्न तयार छु’, ‘तिमी एक्लै छैनौ’ र ‘आवश्यक परे हामी मिलेर सहयोग खोजौँ’ जस्ता सरल शब्दले पनि व्यक्तिलाई आफ्नो कुरा भन्न सहज बनाउन सक्छन् ।

विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा पनि मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला छलफलको वातावरण बनाउनुपर्छ । मानसिक समस्याका कारण कसैलाई अपमानित गर्ने, अवसरबाट वञ्चित गर्ने वा सामाजिक रूपमा अलग्याउने प्रवृत्ति हटाउन आवश्यक छ । मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सेवा सहज, पहुँचयोग्य र आर्थिक रूपमा धान्न सकिने बनाउनु पनि राज्यको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो ।

सहयोग माग्नु कमजोरी होइन

मानसिक समस्या हुँदा सहयोग माग्न हिचकिचाउनु हुँदैन । आफूलाई गाह्रो भइरहेको छ भन्ने स्वीकार गर्नु र त्यसबारे विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्नु समस्या समाधानतर्फको पहिलो कदम हुन सक्छ ।

यदि आफू वा आफ्नो नजिकको व्यक्ति निरन्तर निराश छ, जीवनप्रति आशा गुमाउँदै छ वा आफूलाई हानि पुर्‍याउने विचार व्यक्त गरिरहेको छ भने त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ । त्यस्तो अवस्थामा व्यक्तिलाई एक्लै नछाड्ने, सुरक्षित राख्ने र तत्काल स्वास्थ्यकर्मी वा नजिकको अस्पतालबाट सहयोग लिने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह समस्या देखिएपछि मात्र सुरु हुनुपर्ने विषय होइन । जसरी शरीर स्वस्थ राख्न नियमित हेरचाह आवश्यक हुन्छ, त्यसरी नै मनको अवस्थाप्रति सचेत रहनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवसले हामीलाई यही कुरा सम्झाउँछ- मानसिक स्वास्थ्यबारे कुरा गर्नु लाजको विषय होइन, सहयोग माग्नु कमजोरी होइन र मानसिक समस्या भोगिरहेका व्यक्तिलाई सम्मान तथा साथ दिनु सबैको जिम्मेवारी हो ।

कहिलेकाहीँ कसैलाई चाहिने सबैभन्दा ठूलो सहयोग उसको कुरा ध्यानपूर्वक सुनिदिनु मात्र पनि हुन सक्छ । त्यसैले आजको दिनदेखि अरूको मन बुझ्ने प्रयास गरौँ, आफ्नो मनको पनि ख्याल राखौँ र आवश्यक पर्दा सहयोग खोज्न नहिचकिचाऔँ ।

(विभिन्न अनुसन्धान प्रतिवेदनहरुमा आधारित)(विभिन्न अनुसन्धान प्रतिवेदनहरुमा आधारित)