
संवाद प्रस्तुत गर्ने बेजोड शैली, प्रखर अभिनय क्षमता र पर्दाबाहिर अत्यन्त सादा एवं सरल जीवनयापन गर्ने प्रसिद्ध कलाकार नाना पाटेकरका भारत र विश्वका अरु देशमा मात्र होइन, नेपालमा पनि उल्लेख्य प्रशंसक छन् । उनका चलचित्र भनेपछि मरिहत्ते गरेर हेर्न चाहनेहरुको संख्या धेरै छ ।
नायकको परम्परागत छविभन्दा बाहिर उभिएर पात्रलाई जीवन्त बनाएका नाना पाटेकरको यात्रा संघर्ष, असाधारण अभिनय क्षमता, सामाजिक सरोकार र विवादले भरिएको थियो। उनको निधनसँगै भारतीय सिनेमाले एउटा फरक र निर्भीक अभिनय शैलीको प्रतिनिधि गुमाएको छ।
बलिउडमा थुप्रै कलाकार आए, गए । कसैले आफ्नो सुन्दरता र रोमान्सले दर्शकको मन जिते, कसैले नृत्य र संवादले लोकप्रियता कमाए । तर केही कलाकार यस्ता हुन्छन्, जसलाई सम्झन कुनै ठूलो पर्दा, भव्य दृश्य वा चम्किलो प्रस्तुतिको आवश्यकता पर्दैन । उनीहरूको अनुहार, आवाज, आँखाको भाव र संवाद बोल्ने शैली नै पर्याप्त हुन्छ । नाना पाटेकर त्यस्तै कलाकार थिए ।
उनको अभिनयमा एउटा असाधारण तीव्रता थियो । उनी पर्दामा देखिँदा दर्शकको ध्यान स्वतः उनीतिर जान्थ्यो । पात्र रिसाएको होस्, पीडामा छटपटाएको होस्, अन्यायविरुद्ध उभिएको होस् वा सामान्य जीवनका हास्यास्पद परिस्थितिमा परेको होस्, नाना त्यसलाई आफ्नै शैलीमा जीवन्त बनाउँथे । उनी परम्परागत अर्थमा बलिउडका चकलेटी नायक थिएनन् । तर अभिनयको बलमा उनले आफूलाई त्यस्ता कलाकारको पंक्तिमा उभ्याए, जसको उपस्थिति नै फिल्मको एउटा बलियो पक्ष बन्ने गर्थ्यो ।

७५ वर्षको उमेरमा सन् २०२६ अक्टोबर ८ मा उनको निधन भयो । गोवास्थित निवासमा अचेत अवस्थामा भेटिएका उनलाई अस्पताल पुर्याइए पनि बचाउन सकिएन । अस्पतालका चिकित्सकले उनको मृत्युको कारण हृदयाघात भएको बताएका थिए । उनको निधनले हिन्दी र मराठी सिनेमासँगै रंगमञ्चको क्षेत्रमा पनि एउटा युगको अन्त्य भएको अनुभूति गराएको छ ।
नाना पाटेकरलाई सम्झनु भनेको उनका चर्चित फिल्मको सूची दोहोर्याउनु मात्र होइन । यो त्यस्तो कलाकारको यात्रा सम्झनु पनि हो, जसले आफ्नो फरक व्यक्तित्वलाई कमजोरी बन्न दिएनन्, बरु त्यसैलाई अभिनयको शक्ति बनाए । जसको संवादमा आक्रोश हुन्थ्यो, आँखामा पीडा देखिन्थ्यो र पात्रको व्यवहारमा समाजका अनेक तहका मानिसको प्रतिबिम्ब भेटिन्थ्यो ।
रंगमञ्चबाट सुरु भएको यात्रा
नाना पाटेकरको वास्तविक नाम विश्वनाथ पाटेकर थियो । सन् १९५१ जनवरी १ मा महाराष्ट्रको मुरुड-जञ्जिरामा जन्मिएका उनी सानैदेखि रंगमञ्चसँग जोडिएका थिए । रंगमञ्चले उनलाई अभिनयको अनुशासन, संवादको लय र पात्रको मनोविज्ञान बुझ्ने आधार दियो । पछि फिल्ममा प्रवेश गरे पनि उनको अभिनयमा रंगमञ्चको प्रभाव लामो समयसम्म देखिइरह्यो ।
सन् १९७८ मा आएको हिन्दी फिल्म गमन बाट उनको फिल्मी यात्रा सुरु भयो । सुरुवाती चरणमा उनले साना तथा सहायक भूमिका निर्वाह गरे । तर उनी भीडमा हराउने कलाकार थिएनन् । पर्दामा थोरै समय देखिए पनि आफ्नो उपस्थितिको छाप छाड्न सक्ने क्षमता उनमा थियो ।
सन् १९८० र १९९० को दशकमा भारतीय सिनेमामा यथार्थपरक कथा, सामाजिक द्वन्द्व र जटिल चरित्रलाई महत्त्व दिने फिल्महरू बनिरहेका थिए । नाना पाटेकरको अभिनय शैली त्यस्ता कथाका लागि सुहाउँदो थियो । उनी पात्रलाई राम्रो वा नराम्रो भनेर छुट्याउने सरल बाटोमा हिँड्दैनथे । पात्र किन त्यस्तो भयो, उसभित्र कस्तो द्वन्द्व छ र परिस्थितिले उसको व्यवहारलाई कसरी बदल्छ भन्ने पक्षलाई अभिनयमा उतार्ने प्रयास गर्थे ।
उनको करियरमा निर्णायक मोड भने अंकुश र विशेष गरी परिन्दा जस्ता फिल्मबाट आयो । परिन्दा मा उनले निर्वाह गरेको अन्ना सेठको भूमिका हिन्दी सिनेमाका स्मरणीय खलपात्रमध्ये एक बन्यो । हिंस्रक र निर्दयी देखिने त्यो पात्रभित्रको असुरक्षा, आवेग र मनोवैज्ञानिक जटिलतालाई उनले प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरेका थिए । यस भूमिकाका लागि उनले राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारअन्तर्गत उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको सम्मान पाए ।
यो सफलता उनको अभिनय यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि थियो । उनी अब केवल सहायक भूमिकामा देखिने कलाकार रहेनन् । फिल्मका मुख्य पात्रभन्दा कम समय पर्दामा देखिए पनि दर्शकको स्मृतिमा लामो समय बस्न सक्ने कलाकारका रूपमा उनको पहिचान स्थापित हुन थाल्यो ।

‘क्रान्तिवीर’ : संवादबाट दर्शकको चेतना झकझक्याउने कलाकार
नाना पाटेकरको चर्चा गर्दा क्रान्तिवीर लाई छुटाउन सकिँदैन । सन् १९९४ मा प्रदर्शन भएको यस फिल्ममा उनले प्रताप नारायण तिलकको भूमिका निर्वाह गरेका थिए । जीवनप्रति निराश, व्यवस्थाप्रति आक्रोशित र अन्याय देख्दा चुप लाग्न नसक्ने एक व्यक्तिको चरित्रलाई उनले आफ्नो विशिष्ट शैलीमा प्रस्तुत गरे ।
फिल्ममा उनको अभिनयको सबैभन्दा प्रभावशाली पक्ष संवाद थियो । उनका संवाद केवल शब्द थिएनन्, ती पात्रको आक्रोश र सामाजिक असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति बनेका थिए । अन्याय, भ्रष्टाचार र साम्प्रदायिक विभाजनविरुद्ध उनले पर्दामा व्यक्त गरेको आक्रोशले दर्शकलाई भावनात्मक रूपमा जोड्थ्यो ।
यस फिल्मका लागि नाना पाटेकरले उत्कृष्ट अभिनेताको राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरे । सामान्य मानिसभित्र पनि अन्यायविरुद्ध उभिने शक्ति हुन्छ भन्ने भावलाई पर्दामा प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरेको भन्दै पुरस्कारको आधिकारिक प्रशस्तिमा उनको अभिनयको प्रशंसा गरिएको थियो ।
क्रान्तिवीर को सफलताले एउटा कुरा स्पष्ट पार्यो- बलिउडमा नायक हुनका लागि परम्परागत आकर्षक व्यक्तित्व वा प्रेमकथाको केन्द्रमा रहनु अनिवार्य छैन । पात्रप्रतिको विश्वास, अभिनयको गहिराइ र संवादमा जीवन्तता भए दर्शकलाई प्रभावित गर्न सकिन्छ ।
नानाको अभिनयको शक्ति यही थियो । उनी संवाद बोल्दा आवाज चर्को बनाउँथे, तर प्रभाव केवल आवाजको चर्कोपनमा सीमित हुँदैनथ्यो । शब्दबीचको विराम, आँखाको भाव, अनुहारको परिवर्तन र शरीरको हाउभाउले पनि पात्रको मनोदशा बुझाउँथ्यो ।
रिसाहा खलनायकदेखि हँसाउने ‘उदय शेट्टी’ सम्म
नाना पाटेकरलाई धेरैले गम्भीर र आक्रामक भूमिकाका लागि सम्झन्छन् । तर उनलाई त्यतिमै सीमित गर्नु उनको अभिनय क्षमतामाथि अन्याय हुन्छ । उनी हास्य भूमिकामा पनि उत्तिकै प्रभावशाली थिए ।
सन् २००७ को फिल्म वेलकम मा उनले उदय शेट्टीको भूमिका निर्वाह गरे । अपराधको संसारसँग जोडिएको भए पनि आफ्नो परिवार, प्रतिष्ठा र सम्बन्धका विषयमा असाध्यै संवेदनशील देखिने उदय शेट्टी दर्शकका लागि हास्यको स्रोत बने । अनिल कपुरले निर्वाह गरेको मजनु भाइसँग उनको जोडी फिल्मको प्रमुख आकर्षण थियो ।
गम्भीर पात्रमा देखिने त्यही कडा अनुहार र तीव्र आवाजलाई उनले हास्यमा रूपान्तरण गर्न सक्थे । ‘कन्ट्रोल, उदय, कन्ट्रोल !’ जस्ता संवाद र त्यससँग जोडिएको उनको हाउभाउ पछि सामाजिक सञ्जालमा समेत लोकप्रिय बने । नयाँ पुस्ताले पनि पुराना फिल्मका दृश्य र संवादका माध्यमबाट उनलाई चिन्न थालेको थियो ।

यसले नाना पाटेकरको अभिनयको अर्को पक्ष देखाउँछ । उनी दर्शकलाई डराउन सक्थे, भावुक बनाउन सक्थे र पेट मिचीमिची हँसाउन पनि सक्थे । अभिनयमा एउटै शैलीको दोहोर्याइरहने कलाकारभन्दा उनी फरक थिए ।
उनका अन्य उल्लेखनीय फिल्ममा तिरंगा, अग्निसाक्षी, खामोशी : द म्युजिकल, अब तक छप्पन, अपहरण र राजनीति पर्छन् । अब तक छप्पन मा उनले मुम्बई प्रहरीका इन्काउन्टर विशेषज्ञको भूमिका निर्वाह गरे भने राजनीति मा राजनीतिक शक्ति, महत्त्वाकाङ्क्षा र पारिवारिक द्वन्द्वले भरिएको कथामा आफ्नो उपस्थिति प्रभावशाली बनाए ।
यी फिल्मले नाना पाटेकरलाई एउटा विधा वा चरित्रको घेराभित्र बाँध्न नसकिने कलाकारका रूपमा स्थापित गरे ।
‘नटसम्राट’ : अभिनयको अर्को उचाइ
हिन्दी सिनेमामा लोकप्रियता कमाएका नाना पाटेकरको मराठी सिनेमासँगको सम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण थियो । सन् २०१६ मा आएको मराठी फिल्म नटसम्राट उनको करियरका सबैभन्दा प्रशंसित काममध्ये एक हो ।
यस फिल्ममा उनले गणपतराव बेलवलकरको भूमिका निर्वाह गरेका थिए । जीवनको ठूलो हिस्सा रंगमञ्चमा बिताएको एक वरिष्ठ कलाकार अवकाशपछि पारिवारिक सम्बन्धमा आउने परिवर्तन, एक्लोपन र आफ्नो पहिचान गुम्दै गएको पीडासँग जुधिरहेको हुन्छ । रंगमञ्चमा प्रशंसा पाएको कलाकार घरभित्रै उपेक्षित र असहाय महसुस गर्न थाल्छ ।
यो भूमिका नानाका लागि विशेष थियो । उनी आफैँ रंगमञ्चबाट आएका कलाकार भएकाले पात्रको पीडा, अभिनयप्रतिको लगाव र जीवनको उत्तरार्धमा आइपर्ने एक्लोपनलाई गहिराइका साथ प्रस्तुत गर्न सके । उनको अभिनयमा ठूलो स्वरमा संवाद बोल्ने क्षमता मात्र होइन, मौनताबाट पीडा व्यक्त गर्ने सामर्थ्य पनि देखियो ।
नटसम्राट ले नाना पाटेकरको अभिनय यात्रालाई नयाँ पुस्तासमक्ष पुनः स्थापित गर्यो । यसले उनी केवल आक्रामक संवाद बोल्ने वा खलनायकको भूमिका निर्वाह गर्ने कलाकार होइनन्, मानवीय संवेदना र सम्बन्धका सूक्ष्म पक्षलाई पनि पर्दामा उतार्न सक्ने अभिनेता हुन् भन्ने प्रमाणित गर्यो ।
पुरस्कार र लोकप्रियताभन्दा परको कलाकार
नाना पाटेकरको अभिनय यात्रामा पुरस्कारले महत्त्वपूर्ण स्थान राख्छ । उनले तीनवटा राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । परिन्दा का लागि उत्कृष्ट सहायक अभिनेता र क्रान्तिवीर का लागि उत्कृष्ट अभिनेताको सम्मान पाएका उनले अग्निसाक्षी का लागि पनि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारअन्तर्गत विशेष मान्यता प्राप्त गरेका थिए । सन् २०१३ मा भारत सरकारले उनलाई पद्मश्रीबाट सम्मानित गरेको थियो ।
तर उनको योगदान पुरस्कार र सम्मानमा मात्र सीमित थिएन । उनी फिल्ममा काम गर्ने कलाकार भए पनि उनको सार्वजनिक व्यक्तित्वमा एउटा फरक पक्ष थियो- सामाजिक समस्याप्रतिको चासो ।
सन् २०१५ मा महाराष्ट्रका विभिन्न क्षेत्रमा खडेरी, पानीको अभाव र किसानका समस्याले गम्भीर रूप लिइरहेका बेला नाना पाटेकर अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर नाम फाउन्डेसन स्थापनामा सक्रिय भए । किसानका परिवारलाई सहयोग गर्ने उद्देश्यबाट सुरु भएको यो अभियान पछि पानी संरक्षण, ग्रामीण विकास र खडेरी प्रभावित समुदायको जीवन सुधारसँग जोडियो ।
उनको यो काम केवल चर्चित कलाकारले आर्थिक सहयोग गरेको समाचारमा सीमित रहेन । किसानका समस्या बुझ्न गाउँ पुग्ने, पानीको अभाव र कृषि संकटबारे सार्वजनिक रूपमा बोल्ने तथा राजनीतिक नेतृत्वलाई यस विषयमा जिम्मेवार हुन आग्रह गर्ने उनको सक्रियता निरन्तर चर्चामा रह्यो ।
नाना पाटेकरले राजनीतिमा औपचारिक प्रवेश गरेनन् । विभिन्न राजनीतिक दलका नेताहरूसँग उनको व्यक्तिगत सम्बन्ध थियो, तर उनी कुनै एउटा दलको स्थायी प्रवक्ताका रूपमा प्रस्तुत हुन चाहँदैनथे । किसानका समस्या, पानीको संकट र सामाजिक विभाजनजस्ता विषयमा उनले समयअनुसार फरक राजनीतिक नेतृत्वको प्रशंसा पनि गरे र आलोचना पनि ।
यस अर्थमा उनको सार्वजनिक जीवन पर्दामा देखिने विद्रोही पात्रहरूको विस्तारजस्तो पनि लाग्थ्यो । तर वास्तविक जीवनमा उनले उठाएका मुद्दा अभिनयका लागि सिर्जना गरिएका संवाद थिएनन् । ती समाजका वास्तविक समस्या थिए, जसमा उनले आफ्नो समय र स्रोत लगाएका थिए ।

सरल जीवन र असहज स्वभाव
नाना पाटेकरको व्यक्तित्वमा विरोधाभास पनि थिए । पर्दामा उनी जति प्रभावशाली थिए, वास्तविक जीवनमा उनको स्वभावलाई लिएर पनि उत्तिकै चर्चा हुन्थ्यो । उनी स्पष्ट बोल्ने, आफ्नो विचार नलुकाउने र कहिलेकाहीँ आवेगमा प्रतिक्रिया दिने व्यक्तिका रूपमा चिनिन्थे ।
उनको रिसाहा स्वभावका कारण फिल्म निर्माणका क्रममा निर्देशक र सहकर्मीसँग मतभेद भएका प्रसंग पनि सार्वजनिक भएका थिए । विशेष गरी परिन्दा का निर्देशक विधु विनोद चोपडासँग निर्माणसम्बन्धी विषयमा विवाद भएको चर्चा बारम्बार आउने गरेको थियो । नाना आफैँले पनि आफ्नो रिस र त्यसले व्यावसायिक सम्बन्धमा पारेको असरबारे खुलेर कुरा गरेका थिए ।
उनको यही स्वभावलाई कसैले निर्भीकता ठान्थे भने कसैले कठिन व्यक्तित्वका रूपमा हेर्थे । फिल्म क्षेत्रमा उनको प्रतिभाको प्रशंसा भइरहँदा व्यक्तिगत व्यवहारसम्बन्धी प्रश्न पनि उठिरहे । यी दुवै पक्षलाई अलग गरेर हेर्न सकिँदैन, किनकि सार्वजनिक व्यक्तित्वको मूल्याङ्कनमा उसको कामसँगै व्यवहार र त्यसले अरूमा पारेको प्रभाव पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
‘मिटु’ विवाद : उनको जीवनको गम्भीर प्रसंग
नाना पाटेकरको जीवनको सबैभन्दा चर्चित विवादमध्ये एक सन् २०१८ मा सार्वजनिक भयो । भारतीय अभिनेत्री तनुश्री दत्ताले सन् २००८ मा फिल्म हर्न ओके प्लीज को छायाङ्कनका क्रममा नानाले आफूलाई यौन दुर्व्यवहार गरेको आरोप लगाइन् । उनले उक्त आरोप सार्वजनिक गरेपछि भारतको फिल्म उद्योगमा ‘मिटु’ अभियानले व्यापक चर्चा पाएको थियो ।
नाना पाटेकरले आरोप अस्वीकार गरेका थिए । त्यसपछि यस विषयले सञ्चारमाध्यम, फिल्म उद्योग र सार्वजनिक वृत्तमा लामो बहस निम्त्यायो । आरोप सार्वजनिक गर्ने महिलाको अनुभव र अधिकार, फिल्म उद्योगमा शक्ति सम्बन्ध तथा यौन दुर्व्यवहारका उजुरीलाई कसरी सम्बोधन गर्ने भन्ने प्रश्नहरू पनि बहसको केन्द्रमा आए ।
सन् २०२५ मार्चमा मुम्बईको एक मजिस्ट्रेट अदालतले उजुरी दर्ता गर्न भएको लामो ढिलाइ र त्यसलाई स्पष्ट पार्ने निवेदन नपरेको आधारमा मुद्दामा सुनुवाइ अघि बढाउन नसकिने भन्दै उजुरी खारेज गर्यो । अदालतले मुद्दाका तथ्य र आरोपको सत्यताबारे निर्णय नगरेको स्पष्ट पार्नु महत्त्वपूर्ण छ । नानाले आरोप अस्वीकार गरेका थिए, र अदालतको उक्त आदेशलाई आरोप प्रमाणित भएको वा आरोप लगाउने व्यक्ति झुटो ठहरिएको अर्थमा बुझ्नु हुँदैन ।
यो प्रसंगले नाना पाटेकरको जीवनलाई केवल महान् कलाकारको सफलताको कथाका रूपमा प्रस्तुत गर्न नमिल्ने देखाउँछ । उनको अभिनयको योगदान आफ्नै ठाउँमा महत्त्वपूर्ण छ, तर विवाद र त्यसले उठाएका प्रश्न पनि उनको सार्वजनिक जीवनको इतिहासकै हिस्सा हुन् ।
कुनै कलाकारको निधनपछि श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दा उसका उपलब्धि सम्झनु स्वाभाविक हो । तर सन्तुलित संस्मरणले प्रशंसासँगै विवादलाई पनि तथ्यका आधारमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । नाना पाटेकरको जीवनबारे लेख्दा यही सन्तुलन आवश्यक देखिन्छ ।
अन्तिम सार्वजनिक उपस्थितिमा जीवनबारे बोलेका थिए
निधन हुनुभन्दा केही दिनअघि मात्रै नाना पाटेकर गोवामा आयोजित एक कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए । अक्टोबर ४ मा भएको उक्त कार्यक्रममा उनले जीवनको अनिश्चितता र कलाकारको जिम्मेवारीबारे बोलेका थिए । मानिस एक दिन जानैपर्ने भएकाले आफूले गर्न चाहेको काम गरिरहेको छु कि छैन भनेर आफैँलाई प्रश्न गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो ।
उनको यो भनाइ निधनपछि फेरि चर्चामा आयो । तर त्यसलाई मृत्युको पूर्वाभासका रूपमा व्याख्या गर्नुभन्दा जीवन, समय र आफूले समाजलाई दिन सक्ने योगदानबारे उनले व्यक्त गरेको सामान्य तर गम्भीर विचारका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।
नाना पाटेकरले अभिनयलाई आफ्नो पेसा बनाए, तर उनको पहिचान फिल्मको पर्दाभन्दा बाहिर पनि फैलियो । रंगमञ्चप्रतिको लगाव, किसानका समस्याप्रतिको चासो, स्पष्ट अभिव्यक्ति र विवादास्पद प्रसंगसहित उनको जीवन धेरै तहमा फैलिएको थियो ।
पर्दा खाली, पात्रहरू बाँकी
नाना पाटेकरको निधनले दर्शकका लागि एउटा परिचित आवाज मौन भएको छ । तर कलाकारको जीवनको अर्थ उसको भौतिक उपस्थितिमा मात्र सीमित हुँदैन । उसले सिर्जना गरेका पात्र, सम्झनामा रहेका दृश्य र समाजमा छाडेका प्रभावमार्फत उसको काम जीवित रहन्छ ।
परिन्दा को निर्दयी अन्ना सेठ, क्रान्तिवीर को आक्रोशित प्रताप नारायण तिलक, अब तक छप्पन को प्रहरी अधिकारी साधु आगाशे, वेलकम को उदय शेट्टी र नटसम्राट का पीडित रंगकर्मी गणपतराव बेलवलकर- यी सबै पात्रमा एउटै कलाकार देखिए पनि प्रत्येकको संसार फरक थियो । नाना पाटेकरको विशेषता यही थियो कि उनी आफूलाई पात्रमाथि थोपर्दैनथे, बरु पात्रलाई आफ्नै शरीर, आवाज र भावभङ्गिमाबाट चिनिने बनाउँथे ।
बलिउडले उनलाई केवल नायक वा खलनायकको एउटा परिभाषाभित्र राख्न सकेन । उनी गम्भीर सिनेमामा जति प्रभावशाली थिए, व्यावसायिक मनोरञ्जनमा पनि उत्तिकै सम्झनलायक बने । उनले अभिनयका लागि परम्परागत आकर्षणभन्दा प्रतिभा, अभ्यास र पात्रप्रतिको इमानदारी महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा आफ्नो करियरबाट देखाए ।
उनको जीवन विवादरहित थिएन । उनको स्वभाव र व्यक्तिगत जीवनबारे उठेका प्रश्नलाई पनि इतिहासले बिर्सने छैन । तर त्यसले उनको सिनेमागत योगदानको मूल्याङ्कन गर्ने आवश्यकता हटाउँदैन । त्यस्तै, उनको कलात्मक उपलब्धिको सम्मान गर्नुको अर्थ विवादलाई बेवास्ता गर्नु पनि होइन ।
सायद नाना पाटेकरलाई सम्झने सबैभन्दा उपयुक्त तरिका यही हो- उनलाई न देवत्वकरण गर्ने, न विवादका आधारमा मात्र सीमित गर्ने । उनको अभिनयको शक्ति, रंगमञ्चसँगको सम्बन्ध, सामाजिक काम र जीवनका जटिल पक्षलाई एकसाथ हेर्ने ।
उनले पर्दामा बोलेका संवाद अब नयाँ फिल्ममा सुनिने छैनन् । तर पुराना दृश्यमा उनको आवाज गुञ्जिरहनेछ, उनको अभिनय नयाँ पुस्ताले खोजिरहनेछ र उनका पात्रमाथि चर्चा भइरहनेछ । कलाकारको जीवन अन्त्य हुन सक्छ, तर उसले सिर्जना गरेको कला दर्शकको स्मृतिमा लामो समयसम्म बाँचिरहन्छ ।
नाना पाटेकरको अभिनय यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पनि यही हो- उनले पर्दामा आफूलाई देखाएर मात्र गएनन्, दर्शकलाई आफ्ना पात्रहरू सम्झिरहने कारण दिएर गए ।


















