कागका उखानमा नेपाली समाजको ऐना

काग कराएको आवाज बिहानै घरआँगनमा सुनिन्छ । कसैले त्यसलाई सामान्य चराको आवाज ठान्छन्, कसैले शुभ-अशुभ संकेतसँग जोड्छन् । तर नेपाली समाजमा कागको उपस्थिति घरआँगनमा मात्रै सीमित छैन । हाम्रा उखान-टुक्का, लोकभाषा र दैनिक संवादमा पनि कागले निकै ठूलो ठाउँ ओगटेको छ । कहिले चलाखीको प्रतीक बनेर, कहिले हल्लाको पात्र बनेर त कहिले अरूको कुरा नबुझ्ने अवस्थालाई जनाएर काग नेपाली जनजीवनमा प्रवेश गरेको छ ।

काग तिहारका दिन कागलाई पूजा गरेर खानेकुरा दिने चलन छ । यमराजको दूतका रूपमा कागलाई सम्झिने धार्मिक विश्वास पनि छ । तर धर्म र संस्कृतिको प्रसङ्गभन्दा बाहिर निस्केर हेर्दा काग नेपाली उखानमा समाजलाई बुझाउने एउटा रोचक पात्र बनेको देखिन्छ । कागसँग जोडिएका उखानहरूमा मानवीय स्वभाव, सामाजिक व्यवहार र जीवनका अनेक अनुभव भेटिन्छन् ।

‘कागले कान लग्यो भन्दैमा कान छाम्न छाड्नु हुँदैन’ भन्ने उखान अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । कसैले केही भन्यो भन्दैमा त्यसैको पछि लाग्नु हुँदैन, पहिले आफ्नै विवेक प्रयोग गरेर सत्य जाँच्नुपर्छ भन्ने यसको आशय हो । अहिले सामाजिक सञ्जालमा एउटा अपुष्ट सूचना फैलिन कति समय लाग्छ र त्यसले कति ठूलो भ्रम सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने हामीले देखिरहेका छौँ । हल्ला सुन्ने, पत्याउने र अरूलाई सुनाउँदै हिँड्ने प्रवृत्तिका बीच यो उखानले दिएको सन्देश झन् महत्त्वपूर्ण बनेको छ ।

‘काग कराउँदै गर्छ, पिना सुक्दै गर्छ’ भन्ने उखानले पनि जीवनको एउटा व्यावहारिक पक्ष देखाउँछ । अरूले कुरा काट्दैमा, आलोचना गर्दैमा वा विरोध गर्दैमा आफ्नो काम रोकिनु हुँदैन । आफ्नो लक्ष्य र जिम्मेवारीमा केन्द्रित रहनुपर्छ भन्ने यसको भाव हो । समाजमा काम गर्नेभन्दा कुरा गर्ने धेरै भेटिने अवस्थालाई सम्झाउने यो उखान आज पनि उत्तिकै प्रयोगमा छ ।

‘कागलाई बेल पाक्यो, हर्ष न विस्मात्’ भन्ने उखानले कुनै कुराको महत्त्व नबुझ्ने वा त्यसबाट कुनै प्रतिक्रिया नदेखाउने अवस्थालाई जनाउँछ । बेल पाक्नु एउटा स्वाभाविक घटना हो, तर त्यसको महत्त्व नबुझ्नेका लागि त्यसले कुनै अर्थ राख्दैन । ज्ञान, अवसर र उपलब्धिको मूल्य बुझ्न नसक्ने अवस्थालाई व्यङ्ग्य गर्न यो उखान प्रयोग गरिन्छ ।

कागलाई चलाख र चतुर चराका रूपमा पनि लिइन्छ । खानेकुरा भेट्दा वरिपरि हेर्ने, खतरा महसुस गरेपछि सतर्क हुने र आफ्नो बचाउ गर्ने यसको स्वभावलाई मानिसले पनि चतुराइसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन् । यही कारण कागसँग जोडिएका कतिपय अभिव्यक्तिमा चलाखी, स्वार्थ र अवसरको खोजी गर्ने मानवीय प्रवृत्तिको झल्को पाइन्छ ।

उखानहरू केवल रमाइला शब्दको संयोजन होइनन् । ती पुस्तौँदेखि मानिसले भोगेका अनुभव, देखेका व्यवहार र सिकेका पाठका छोटा अभिव्यक्ति हुन् । थोरै शब्दमा धेरै कुरा भन्न सक्ने भएकैले उखानहरू बोलीचालीमा टिकिरहेका छन् । कागसँग जोडिएका उखानले पनि मानिसलाई हल्लाबाट जोगिन, आफ्नो काममा लागिरहन र परिस्थिति बुझेर व्यवहार गर्न सम्झाउँछन् ।

आज सूचना र प्रविधिको विकासले संसारलाई नजिक ल्याएको छ । तर हल्ला, भ्रम, देखावटीपन र अरूको कुरा काट्ने प्रवृत्ति हराएको छैन । बरु कतिपय अवस्थामा अझ फैलिएको छ । यस्तो बेला कागका उखानहरू केवल पुराना पुस्ताले प्रयोग गर्ने भनाइ होइनन्, अहिलेको समाजलाई बुझ्ने र आफ्नै व्यवहार नियाल्ने माध्यम पनि हुन् ।

काग तिहारका दिन कागलाई खानेकुरा दिएर पूजा गर्नु हाम्रो सांस्कृतिक परम्परा हो । तर कागसँग जोडिएका उखान सम्झनु पनि आफ्नै किसिमको सांस्कृतिक स्मरण हो । कागले कान लग्यो भन्दैमा कान छाम्न नबिर्सने, काग कराउँदैमा आफ्नो काम नछाड्ने र बेल पाक्दा त्यसको महत्त्व बुझ्ने विवेक हामीमा रहोस् । आखिर उखानको सार पनि यही हो-प्रकृतिका सामान्य पात्रबाट समेत मानिसले जीवनका महत्त्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्छ ।