गाईप्रति कृतज्ञता र सम्मानको पर्व

तिहार अर्थात् यमपञ्चकको एक महत्वपूर्ण दिन हो गाई तिहार । यस दिन गाईलाई स्नान गराएर निधारमा टीका, गलामा माला र शरीरमा रङ लगाई पूजा गर्ने तथा मीठा परिकार खान दिने परम्परा छ । हिन्दू धर्मावलम्बीले गाईलाई आमाका रूपमा सम्मान गर्ने भएकाले गाई पूजालाई आस्था, कृतज्ञता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ ।

वैदिक सनातन परम्परामा गाईलाई पवित्र प्राणीका रूपमा लिइएको छ । गाईको दूधले मानव जीवनलाई पोषण दिने र दूधबाट दही, घिउलगायत परिकार बन्ने भएकाले गाईलाई ‘गौमाता’ भनिएको धार्मिक मान्यता छ । गाईबाट प्राप्त हुने दूध, दही, घिउ, गोबर र गहुँतको धार्मिक तथा व्यावहारिक उपयोग हुँदै आएको छ । त्यसैले गाईलाई केवल पशुका रूपमा नभई मानव जीवन र कृषि संस्कृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण प्राणीका रूपमा सम्मान गर्ने चलन बसेको मानिन्छ ।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार गाईको शरीरमा सम्पूर्ण देवीदेवताको वास रहेको विश्वास गरिन्छ । यही मान्यताका आधारमा गाईको शिरदेखि पाउसम्म पूजा गर्ने परम्परा छ । गाईको पूजा गर्दा घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास पनि रहिआएको छ ।

गाई तिहारका अवसरमा जनैपूर्णिमाका दिन हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धनको डोरो गाईको पुच्छरमा बाँधिदिने चलनसमेत छ । धार्मिक विश्वासअनुसार यसो गर्दा मृत्युपछि आत्माले वैतरणी नदी पार गर्न गाईले सहयोग गर्छ भन्ने मान्यता छ । वैतरणी नदीलाई मृत्युपछिको यात्रासँग जोडिएको पौराणिक नदीका रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।

गाईको पूजा गर्ने दिनका विषयमा भने स्थान र समुदायअनुसार फरक परम्परा पाइन्छ । नेपालका कतिपय क्षेत्रमा कात्तिक कृष्ण औँसीका दिन गाई पूजा गर्ने चलन छ भने केही समुदायले तिथिअनुसार फरक दिनमा पूजा गर्छन् । शास्त्रविद्हरूले औँसीको अन्त्य र प्रतिपदाको सुरुआतमा गाई पूजा गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको बताउँदै आएका छन् ।

नेपालको परम्परागत कृषि प्रणालीमा गाईको विशेष स्थान छ । खेतबारीका लागि मल, घरायसी उपयोगका लागि दूध तथा धार्मिक कर्मका लागि आवश्यक सामग्री गाईबाट प्राप्त हुने भएकाले ग्रामीण जीवनमा गाईलाई परिवारकै सदस्यसरह मान्ने चलन रहिआएको छ ।

गाईको गोबर खेतबारीमा मलका रूपमा प्रयोग हुन्छ । दूधबाट दही, घिउ, मही र अन्य परिकार बनाइन्छन् । धार्मिक संस्कारमा पनि गाईबाट प्राप्त वस्तुको प्रयोग हुँदै आएको छ । यसरी गाईको महत्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित नभई जीवनयापन, पोषण र कृषि उत्पादनसँग समेत जोडिएको छ ।

नेपाल कृषि प्रधान समाज भएकाले गाई र गोरुलाई सम्मान गर्ने परम्परा तिहारमा विशेष रूपमा देखिन्छ । गाई तिहारमा गाईलाई माला लगाउने, टीका लगाउने र मीठा खानेकुरा दिने गरिन्छ । गाई नपाल्ने परिवारले पनि गौशाला पुगेर पूजा गर्ने चलन छ ।

गाईलाई राष्ट्रिय जनावरका रूपमा समेत मान्यता दिइएको छ । तर पछिल्लो समय सहरी क्षेत्रमा गाईपालन घट्दै गएको र सडकमा छाडिएका गाईको व्यवस्थापन चुनौती बन्दै गएको छ । यस्तो अवस्थामा गाई तिहारलाई एक दिनको पूजाआजामा मात्र सीमित नराखी पशुप्रति दया, संरक्षण र जिम्मेवारीको सन्देश फैलाउने अवसरका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ ।

गाईको पूजा गर्नुको सार त्यसप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुका साथै यसबाट प्राप्त हुने योगदानको कदर गर्नु पनि हो । त्यसैले गाई तिहारले धार्मिक आस्थासँगै पशुप्रेम, कृषि संस्कृतिको संरक्षण र जीवप्रतिको करुणाको महत्वसमेत स्मरण गराउँछ ।