गोरुको पूजा र श्रमको सम्मान

विराटनगर । तिहारको चौथो दिन गोरु तिहार अर्थात् गोवर्धन पूजा मनाइन्छ । नेपाली समाजमा गोरुलाई खेत जोत्नेदेखि कृषि उत्पादनका विभिन्न काममा सहयोग गर्ने महत्वपूर्ण पशुका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा छ । यही योगदानको कदर गर्दै यस दिन गोरुको पूजा गर्ने, माला लगाइदिने र मीठा खानेकुरा खुवाउने चलन छ ।

परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरु किसानको अभिन्न साथी रहँदै आएको छ । खेतबारी जोत्न, दाइँ गर्न र कृषि उपज ओसारपसार गर्न गोरुको महत्वपूर्ण भूमिका थियो । आधुनिक कृषि उपकरणको प्रयोग बढ्दै गए पनि पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा गोरुको उपयोगिता अझै कायम छ । त्यसैले गोरु तिहारलाई मानिसको जीवन र जीविकासँग जोडिएका पशुप्रति सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ ।

कृष्ण र गोवर्धन पर्वतको धार्मिक कथा

गोरु तिहारसँगै यस दिन गोवर्धन पूजा पनि गरिन्छ । यसको सम्बन्ध हिन्दू धर्मग्रन्थ श्रीमद्भागवत महापुराणमा वर्णित भगवान् श्रीकृष्ण र गोवर्धन पर्वतको कथासँग जोडिएको छ ।

कथाअनुसार द्वापर युगमा गोकुलवासीले वर्षा र मौसमका देवता इन्द्रको पूजा गर्ने तयारी गरेका थिए । भगवान् कृष्णले इन्द्रको पूजा गर्नुभन्दा आफूहरूको जीवन र जीविकालाई धान्ने गोवर्धन पर्वत, वनजंगल, गाईवस्तु र प्रकृतिको सम्मान गर्नुपर्ने तर्क राखे । कृष्णको सुझावअनुसार गोकुलवासीले गोवर्धन पर्वतको पूजा गरेपछि इन्द्र क्रोधित भए र ठूलो वर्षा गराए ।

त्यसबाट गाउँले र पशुचौपायालाई जोगाउन कृष्णले आफ्नो कान्छी औँलाले गोवर्धन पर्वत उचालेर सात दिनसम्म आश्रय दिएको धार्मिक विश्वास छ । अन्ततः इन्द्रले आफ्नो अहंकार त्यागेर कृष्णको महिमा स्वीकार गरेको कथा पुराणमा वर्णन गरिएको छ । यो प्रसङ्ग श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धमा उल्लेख छ ।

यस कथाले प्रकृति, भूमि, वनजंगल र पशुपन्छीको महत्व बुझाउने सन्देश दिएको धार्मिक व्याख्या गरिन्छ । मानिसको जीवन प्रकृति र त्यसले उपलब्ध गराउने स्रोतसाधनमा निर्भर रहने भएकाले तिनप्रति कृतज्ञ हुनुपर्ने भाव यस पर्वसँग जोडिएको छ ।

गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको आकृति

यस दिन घरको आँगन वा पूजास्थलमा गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको आकृति बनाएर पूजा गर्ने चलन छ । कतिपय स्थानमा गोबर र माटो मिसाएर पर्वतको प्रतीक बनाइन्छ । त्यसमा फूल, अक्षता, टीका र धूपबत्ती चढाएर पूजा गरिन्छ । भगवान् कृष्णको स्मरण गर्दै अन्नकूट अर्थात् विभिन्न परिकारको भोग लगाउने परम्परा पनि छ ।

नेपालका विभिन्न समुदाय र क्षेत्रमा पूजाविधि तथा परम्परामा केही भिन्नता पाइन्छ । मिथिला क्षेत्रमा यस दिन गोवर्धन पूजासँगै गोवर्धनको प्रतीक बनाएर विशेष पूजा गर्ने चलन छ । कतिपय स्थानमा यसलाई गोवर्द्धन वा गोधन पूजाका रूपमा पनि चिनिन्छ ।

गोरुसँगै किसान र हलिको सम्मान

गोरु तिहारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष किसान र हलिको सम्मान हो । परम्परागत रूपमा गोरुको सहयोगमा खेत जोत्ने हलि र खेतीपातीमा संलग्न किसानलाई पनि यस दिन मीठा परिकार खुवाउने चलन छ । त्यसैले कतिपय ठाउँमा यस पर्वलाई हलि तिहारसमेत भन्ने गरिन्छ ।

गोरुको पूजा गर्नुको अर्थ पशुलाई धार्मिक दृष्टिले मात्र सम्मान गर्नु होइन, कृषि कर्ममा उसको योगदानको कदर गर्नु पनि हो । किसानको श्रम र पशुको सहयोगबिना परम्परागत कृषि प्रणाली सञ्चालन हुन कठिन थियो । यस अर्थमा गोरु तिहारले उत्पादन प्रक्रियामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष योगदान गर्ने सबैप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने सन्देश दिन्छ ।

हिन्दू धार्मिक परम्परामा गोरुलाई भगवान् शिवको वाहन नन्दीसँग पनि जोडेर हेरिन्छ । नन्दीलाई शिवको वाहन र गणका रूपमा पूजा गर्ने चलन छ । यही धार्मिक विश्वासले पनि गोरुप्रति श्रद्धा र सम्मानको भावलाई थप बल दिएको मानिन्छ ।

पशुप्रति दया र सहअस्तित्वको सन्देश

तिहारका अन्य दिनमा काग, कुकुर र गाईको पूजा गरिएझैँ गोरु तिहारले पनि मानिससँग नजिकको सम्बन्ध राख्ने पशुप्रति सम्मान प्रकट गर्छ । यसले मानिसको जीवनमा पशुचौपायाको योगदान सम्झाउने र उनीहरूप्रति दया तथा संरक्षणको भावना विकास गर्ने अवसर दिन्छ ।

आज कृषि प्रणाली फेरिँदै गएको छ । खेत जोत्न र ढुवानीका काममा मेसिनको प्रयोग बढेको छ । तर गोरुले नेपाली समाजको कृषि इतिहास, ग्रामीण जीवनशैली र सांस्कृतिक परम्परामा पुर्‍याएको योगदान बिर्सन मिल्दैन । गोरु तिहारले यही सम्बन्धलाई स्मरण गराउँदै पशुलाई माया, उचित आहार र स्याहार दिनुपर्ने सन्देश पनि दिन्छ ।

यसरी गोरु तिहार धार्मिक आस्था, कृषि संस्कृति र श्रमको सम्मानसँग जोडिएको पर्व हो । प्रकृति र पशुप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्दै मानिस र अन्य जीवबीचको सहअस्तित्वलाई आत्मसात् गर्नु नै यस पर्वको मूल भावका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।