‘निमोनियालाई सामान्य खोकी ठानेर बेवास्ता नगरौँ’

आज नोभेम्बर १२, विश्व निमोनिया दिवस । निमोनियाबारे जनचेतना फैलाउने, यसको रोकथाम र समयमै उपचारको महत्त्व बुझाउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइँदै छ । सामान्य खोकी र ज्वरोबाट सुरु हुन सक्ने निमोनियाले हरेक वर्ष विश्वभर लाखौँ मानिसको ज्यान लिइरहेको छ । विशेषगरी पाँच वर्षमुनिका बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिमा यसको जोखिम बढी हुन्छ ।

निमोनिया फोक्सोमा हुने सङ्क्रमण हो । ब्याक्टेरिया, भाइरस तथा अन्य सूक्ष्म जीवका कारण यो रोग लाग्न सक्छ । सङ्क्रमण भएपछि फोक्सोका हावाका साना थैलीमा तरल पदार्थ वा पीप जम्न सक्छ। त्यसले गर्दा शरीरमा पर्याप्त अक्सिजन पुग्न कठिन हुन्छ र सास फेर्न समस्या हुन सक्छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार निमोनिया बालबालिकाको मृत्यु गराउने प्रमुख सङ्क्रामक रोगमध्ये एक हो । सन् २०२३ मा विश्वभर निमोनियाका कारण करिब २५ लाख मानिसको मृत्यु भएको अनुमान छ । तीमध्ये पाँच वर्षमुनिका बालबालिका मात्रै करिब ६ लाख १० हजार थिए। यो तथ्याङ्कले निमोनिया अझै पनि विश्वव्यापी जनस्वास्थ्यको गम्भीर चुनौती बनेको देखाउँछ ।

सन् २००९ देखि हरेक वर्ष नोभेम्बर १२ मा विश्व निमोनिया दिवस मनाउन थालिएको हो । उद्देश्य निमोनियाबारे जनचेतना फैलाउनु, रोगको रोकथाम र उपचारमा ध्यानाकर्षण गराउनु तथा जोखिममा रहेका मानिसको जीवन रक्षा गर्नु हो ।

लक्षण चिन्नु नै पहिलो सावधानी

निमोनियाका लक्षण व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छन् । सामान्यतया खोकी लाग्ने, ज्वरो आउने, सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने, शरीर थकित हुने र खान मन नलाग्ने यसका प्रमुख लक्षण हुन् । बालबालिकामा छिटोछिटो सास फेर्ने, सास लिँदा छातीको तल्लो भाग भित्र धसिने, दूध चुस्न वा खाना खान नसक्ने जस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।

साना बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकमा लक्षण स्पष्ट नदेखिन पनि सक्छन् । ज्येष्ठ नागरिकमा असामान्य थकान वा अलमलिने समस्या देखिन सक्छ । त्यसैले खोकी र ज्वरो देखिए पनि उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र लक्षणको गम्भीरतालाई ध्यान दिनुपर्छ ।

विशेषगरी सास फेर्न कठिनाइ, छाती भित्र धसिने, ओठ वा अनुहार निलो हुने, बेहोसजस्तो हुने वा बच्चाले दूधसमेत खान नसक्ने अवस्था देखिए तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुपर्छ । यस्ता लक्षण देखिए घरमै उपचार गरेर बस्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ ।

खोप र पोषणले घटाउँछ जोखिम

निमोनिया लाग्न नदिन र यसको गम्भीरता कम गर्न खोपको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । निमोनिया गराउन सक्ने केही प्रमुख जीवाणु तथा भाइरसविरुद्धका खोप उपलब्ध छन् । त्यसैले बालबालिकालाई राष्ट्रिय खोप तालिकाअनुसार सबै खोप लगाउनु आवश्यक छ । स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार जोखिममा रहेका वयस्कले आवश्यक खोपबारे जानकारी लिन सक्छन् ।

बालबालिकाको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्न पोषणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। जन्मेको पहिलो छ महिनासम्म आमाको दूध मात्र खुवाउने, त्यसपछि उमेरअनुसार पूरक आहार सुरु गर्ने र सन्तुलित पोषण दिने गर्नुपर्छ । कुपोषणले बालबालिकालाई सङ्क्रमणको जोखिममा पार्न सक्छ ।

घरभित्रको धुवाँ र वायु प्रदूषणले पनि निमोनियाको जोखिम बढाउँछ । खाना पकाउँदा निस्कने धुवाँ, चुरोटको धुवाँ र फोहोर जलाउँदा निस्कने प्रदूषणबाट बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकलाई जोगाउनुपर्छ । घरमा पर्याप्त हावा आवतजावत हुने व्यवस्था मिलाउनु र धूमपान नगर्नु पनि महत्त्वपूर्ण सावधानी हुन् । नियमित हात धुने र खोक्दा वा हाच्छ्युँ गर्दा मुख छोप्ने बानीले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी सङ्क्रमण फैलिने जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ ।

लक्षण देखिए उपचारमा ढिलाइ नगरौँ

निमोनिया लागेपछि उपचार रोग गराउने सूक्ष्म जीव र बिरामीको अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ। ब्याक्टेरियाका कारण भएको निमोनियामा चिकित्सकले एन्टिबायोटिक दिन सक्छन् । भाइरसका कारण भएको निमोनियामा भने उपचारको तरिका फरक हुन सक्छ । गम्भीर अवस्थामा अस्पताल भर्ना, अक्सिजन वा अन्य उपचार आवश्यक पर्न सक्छ ।

खोकी लाग्दैमा आफूखुसी एन्टिबायोटिक सेवन गर्नु हुँदैन । चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि प्रयोग गर्दा उपचारमा समस्या आउन सक्छ । लक्षण देखिएमा स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनु र चिकित्सकले दिएको औषधि तथा उपचार विधि पूरा पालना गर्नु आवश्यक  छ।

निमोनिया नियन्त्रणका लागि परिवारको सावधानीसँगै स्वास्थ्य प्रणालीको तयारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । खोपको पहुँच, समयमै रोग पहिचान गर्ने सुविधा, आवश्यक औषधि र अक्सिजन उपचार उपलब्ध हुनु आवश्यक छ । विशेषगरी दुर्गम तथा आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायका मानिसले पनि समयमै उपचार पाउने वातावरण बनाउनुपर्छ ।

विश्व निमोनिया दिवसले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ- निमोनियालाई सामान्य रुघाखोकी ठानेर बेवास्ता नगरौँ । खोप लगाऔँ, बालबालिकाको पोषणमा ध्यान दिऔँ, स्वच्छ हावा र स्वस्थ वातावरण सुनिश्चित गरौँ । लक्षण देखिए समयमै स्वास्थ्य संस्था पुगौँ । सचेतना, रोकथाम र उचित उपचारबाट निमोनियाका कारण गुम्न सक्ने धेरै जीवन जोगाउन सकिन्छ ।