हरिबोधिनी एकादशी र तुलसी विवाहको परम्परा

Share this
721shares
मुलुकी खबर
मुलुकी खबर
clock२०८३ मंसिर ४, शुक्रबार ०७:३०

हरिबोधिनी एकादशी हिन्दु धर्मावलम्बीको महत्त्वपूर्ण पर्व हो । प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन मनाइने यस पर्वलाई ठूलो एकादशी पनि भनिन्छ । यस दिन भगवान् विष्णुको पूजा-आराधना, व्रत तथा तुलसी विवाह गर्ने धार्मिक परम्परा छ । चार महिनाअघि आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन क्षीरसागरमा शयन गर्नुभएका भगवान् विष्णु यसै दिन जागा हुने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले यस दिनलाई हरिबोधिनी एकादशी भनिएको हो ।

धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् विष्णु शयन गर्ने चार महिनाको अवधिलाई चतुर्मास भनिन्छ । यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्धलगायत शुभ तथा मांगलिक कार्य नगर्ने परम्परा छ । हरिबोधिनी एकादशीसँगै चतुर्मास समाप्त हुने र शुभकार्यका लागि बाटो खुल्ने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले यस दिनलाई धार्मिक दृष्टिले मात्र नभई सामाजिक तथा सांस्कृतिक रूपमा पनि विशेष महत्त्वका साथ लिइन्छ ।

तुलसी विवाहको परम्परा

हरिबोधिनी एकादशीको अर्को विशेष आकर्षण तुलसी विवाह हो । यस दिन घरघरमा तुलसीको मठ सजाएर तुलसीको विवाह भगवान् विष्णुको प्रतीक शालिग्रामसँग गरिदिने चलन छ । तुलसीलाई भगवान् विष्णुको अत्यन्त प्रिय मानिन्छ । त्यसैले तुलसी र शालिग्रामको विवाह गराउँदा पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ ।

तुलसी विवाहका लागि तुलसीको मठलाई फूलमाला, ध्वजा, तोरण र विभिन्न सामग्रीले सजाइन्छ । तुलसीको बिरुवालाई दुलहीका रूपमा शृङ्गार गरिन्छ भने शालिग्रामलाई भगवान् विष्णुको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ । वैदिक मन्त्रोच्चारण, पूजाआजा र भजनकीर्तनका साथ विवाहको विधि पूरा गरिन्छ । कतिपय स्थानमा विवाहको विधि रातिसम्म चल्ने गर्छ ।

तुलसी विवाहसँग सम्बन्धित पौराणिक कथाअनुसार वृन्दा नामकी पतिव्रता स्त्रीको तपस्या र समर्पणसँग भगवान् विष्णुको सम्बन्ध जोडिएको छ । वृन्दाको पवित्रता र भक्तिबाट प्रभावित भगवान् विष्णुले उनलाई तुलसीका रूपमा स्थापित गरेको कथा प्रचलित छ । त्यसैले तुलसीलाई पवित्रता, निष्ठा र भक्तिको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा बसेको मानिन्छ ।

व्रत, पूजा र स्नानको महत्त्व

हरिबोधिनी एकादशीका दिन बिहानै उठेर स्नान गरी भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने चलन छ । व्रतालुले दिनभरि अन्न नखाई उपवास बस्ने, फलाहार गर्ने वा आफ्नो स्वास्थ्य र क्षमताअनुसार व्रत लिने गर्छन् । भगवान् विष्णुको मन्त्रजप, विष्णुसहस्रनाम पाठ, भजनकीर्तन तथा धार्मिक ग्रन्थको श्रवण गर्ने परम्परा पनि छ ।

यस दिन तुलसीको पूजा र तुलसी विवाह गर्नुका साथै नदी, तलाउ तथा तीर्थस्थलमा स्नान गर्ने चलन छ । नेपालका विभिन्न धार्मिक स्थलमा भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्छ । विशेषगरी कालीगण्डकी क्षेत्रमा पाइने शालिग्रामको पूजा गर्ने र नदीमा स्नान गर्ने धार्मिक महत्त्व छ ।

हरिबोधिनी एकादशीमा तुलसीको पात टिप्नु हुँदैन भन्ने मान्यता पनि छ । त्यसैले पूजाका लागि आवश्यक तुलसीका पात अघिल्लो दिन नै टिपेर राख्ने चलन छ ।

मेलमिलाप र सामूहिक उत्सव

हरिबोधिनी एकादशी धार्मिक आस्था र पारिवारिक संस्कारसँग जोडिएको पर्व हो । यस दिन धेरै ठाउँमा सामूहिक रूपमा तुलसी विवाह गरिन्छ । गाउँघरमा छिमेकी तथा आफन्त भेला भएर विवाहका गीत गाउने, पूजा गर्ने र प्रसाद ग्रहण गर्ने चलन छ। यसले धार्मिक परम्परालाई पुस्तान्तरण गर्न र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउन सहयोग पुर्‍याएको छ ।

हरिबोधिनी एकादशीसँगै हिन्दु धर्मावलम्बीको चतुर्मास पनि समाप्त हुन्छ । यसपछि विवाह, व्रतबन्ध र अन्य मांगलिक कार्य सुरु गर्ने परम्परा छ । यसरी हरिबोधिनी एकादशी भगवान् विष्णुको जागरण, तुलसी विवाह र शुभकार्यको पुनःआरम्भसँग जोडिएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाइन्छ ।

तपाइको प्रतिक्रिया
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.