ओमकारको मृत्युपछि अधिकारविहीन सरिता राई, सहजीवनको अन्त्यसँगै घर निकालाको धम्की

विराटनगर । विराटनगरमा दुई दशकभन्दा बढी समयसम्म एक पुरुषसँग पति–पत्नीसरह बस्दै आएकी एक महिला अहिले सोही सम्बन्धका आधारमा आफ्नो अस्तित्व जोगाउन संघर्षरत अवस्थामा पुगेकी छन् ।

ओमकार चापागाईंसँग लामो समय सहजीवन बिताएकी सरिता राई अहिले जीवनकै संकटपूर्ण अवस्थामा रहेकी हुन् । ओमकारको मृत्युपछि उनी न वैधानिक पत्नीका रूपमा स्वीकार गरिएकी छन्, न त बसोबास गर्दै आएको घरमै सुरक्षित महसुस गर्न सकेकी छन् । उल्टै उनलाई घरबाट निकाल्ने धम्की दिइएको छ । परिवारका अन्य सदस्यहरूले चापागाईं र राईबीचको सम्बन्धलाई नै अस्वीकार गरेका छन् ।

ओमकारको मृत्यु भएर २२ वर्ष लामो सहजीवनको अन्त्य भएसँगै उनलाई घर निकाला गर्ने धम्की आइरहेको छ । विराटनगर महानगरपालिका–५ की राईले आफू ओमकारकी कान्छी पत्नी भएको बताइन् ।

चापागाईंकै जेठी श्रीमतीतर्फका छोराछोरीबाट आफू अन्यायमा परेको र ज्यानको समेत असुरक्षा भएको भन्दै राई अहिले न्यायको खोजीमा विभिन्न निकाय धाइरहेकी छन् । उनले महानगरको न्यायिक समितिमा निवेदन दिएपछि दुवै पक्षबीच तीनपटकसम्म छलफल भए पनि कुनै सहमति जुट्न सकेन ।

महानगरकी उपप्रमुख तथा न्यायिक समिति संयोजक शिल्पा निराला कार्कीका अनुसार सरिता राईले आफू र ओमकारबीच वैवाहिक सम्बन्ध रहेको दाबी गर्दै कानुनअनुसार पाउनुपर्ने हक अधिकार सुनिश्चित गरिदिन माग गरेकी थिइन् । तर, स्थानीय तहको न्यायिक समितिलाई सम्पत्ति बाँडफाँट गराउने वा अन्तिम फैसला गर्ने अधिकार नभएको कार्कीले बताइन् । ‘हाम्रो भूमिका मेलमिलाप गराउनेसम्म सीमित हो । हामीले तीनपटकसम्म छलफल गरायौँ । तर, कुरा मिल्न सकेन,’ उनले भनिन् ।

महानगरमा भएको छलफलका क्रममा सरिता राईले आफू र ओमकार चापागाईंबीचको सम्बन्ध परिवारका सबै सदस्यलाई थाहा भएको दाबी गरिन् । उनका अनुसार २०६१ सालमा उनीहरूबीच प्रेम विवाह भएको थियो । त्यसयता उनीहरू विराटनगर–५ स्थित औषधि फ्याक्ट्री नजिकै चापागाईंको घरमा सँगै बस्दै आएका थिए ।

ओमकारको जेठी श्रीमती र उनका सन्तानहरू प्रायः काठमाडौंमा बस्ने गरे पनि सरिताले विराटनगरमै बसेर घरको हेरचाह, खेतीपाती र पारिवारिक जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको स्थानीय बताउँछन् । तर, ओमकारका जेठी श्रीमतीतर्फका सन्तानहरूले भने सरिताको दाबी पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेका छन् ।

उनीहरूले सरिता राई आफ्नो बुवाको उद्योगमा काम गर्ने एक कर्मचारी मात्र भएको र उनीसँग कुनै वैवाहिक सम्बन्ध नरहेको जिकिर गरेका छन् । उनीहरूको भनाइमा सरितासँग विवाह भएको प्रमाणित गर्ने कुनै कानुनी कागजात छैन । त्यसैले राईले सम्पत्तिमा दाबी गर्न पाउने आधार नभएको चापागाईंको जेती पत्नीतर्फका सन्तानको भनाइ छ ।

महानगरपालिकाले पनि यही तथ्यलाई औंल्याउँदै सरितासँग विवाह दर्ता वा कानुनी रूपमा पति–पत्नी भएको पुष्टि गर्ने कुनै प्रमाण नदेखिएको जनाएको छ । उपप्रमुख कार्की भन्छिन्, ‘श्रीमान दाबी गरिएको व्यक्तिसँग विवाह दर्ता भएको कागजात छैन । नागरिकतामा ‘पति’ भनेर नाम उल्लेख छैन । त्यसैले यो विषय हाम्रो कार्यक्षेत्रभन्दा बाहिर गएको छ ।’

विवाद चर्किँदै गएपछि महानगरपालिकाले अन्ततः यो मुद्दा अदालतबाटै टुंगो लगाउनुपर्ने निष्कर्ष निकाल्दै फाइल बन्द गरेको छ । सरितालाई अदालत जान सुझाव दिइएको छ ।

राईले आफ्नो पीडा सुनाउँदै भनिन् ‘ओमकारको मृत्युको शोकसमेत नसकिँदै आफूलाई अपमानित र असुरक्षित बनाइएको छ ।’ २०८२ साल असोज २७ गते दुर्घटनामा घाइते भएका ओमकारको मंसिर १८ गते उपचारका क्रममा निधन भएको उनले बताइन् । राईले आफूले पतिको अन्तिम दर्शन गर्नसमेत नपाएको गुनासो गरिन् ।

‘१३ दिनको किरिया पनि नसकिँदै ‘तँ हाम्रो आमा होइनस्, घर छोडेर जा’ भन्दै धम्की दिन थाले,’ सरिताले भनिन्, ‘मलाई खेतीपातीको आम्दानीबाट पनि वञ्चित गरियो । अहिले बस्ने ठाउँको पनि टुंगो छैन ।’ उनले जिल्ला प्रशासन कार्यालय मोरङमा समेत ‘शान्ति सुरक्षाको माग’ गर्दै निवेदन दर्ता गराएकी छन् । आफ्नो ज्यानको सुरक्षा र बसोबासको अधिकार सुनिश्चित गरिदिन राईले माग गरेकी छन् ।

स्थानीय बासिन्दाहरू भने सरिता राई र ओमकार चापागाईं लामो समयदेखि पति–पत्नीसरह बस्दै आएको बताउँछन् । एक स्थानीयका अनुसार, ‘उनीहरू लामो समयदेखि सँगै बसेका थिए । समाजले पनि उनीहरूलाई पति–पत्नीका रूपमा नै चिनेको थियो । अहिले ओमकारको मृत्यु भएपछि सरितालाई अस्वीकार गर्नु अन्यायपूर्ण देखिन्छ ।’

यता, ओमकारका जेठीतर्फका छोरा उत्सव चापागाईंले भने यो विषयलाई अनावश्यक रूपमा मिडियामा ल्याउन खोजिएको बताएका छन् । उनले भने, ‘यो पारिवारिक विषय हो । अदालतमा जानुपर्ने कुरा हो । मिडियामा ल्याउन आवश्यक छैन । हामी अदालतको निर्णय पर्खिरहेका छौँ । मिडियालाई प्रतिक्रिया दिँदैनौं ।’

दुवै पक्षबीचको दाबी–प्रतिदाबीका बीचमा सरिता राई अहिले कानुनी रूपमा आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित गर्ने चुनौतीसँग जुधिरहेकी छन् । विवाह दर्ता वा कानुनी प्रमाण नभएको अवस्थामा लामो सहजीवनकै आधारमा अधिकार स्थापित गर्नुपर्ने अवस्था उनको लागि जटिल बनेको छ । यद्यपि, ओमकारसँग पत्नीका रुपमा खिचेका फोटाहरु उनीसँग सुरक्षित छन् ।

यो घटनाले नेपाली समाजमा सहजीवन, दोस्रो सम्बन्ध र त्यसबाट उत्पन्न हुने कानुनी तथा सामाजिक जटिलतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ । एउटै घरमा वर्षौं बिताएकी महिलालाई बुढ्यौलीमा सहारा दिनुको साटो घर निकाला गर्ने प्रयास हुनु पारिवारिक विवाद मात्र नभई सामाजिक संवेदनशीलताको विषय पनि बनेको महिला अधिकारकर्मीहरु बताउँछन् ।

महानगरको न्यायिक समितिबाट समाधान ननिस्किएपछि अब यो प्रकरण अदालतमा जाने निश्चितजस्तै देखिएको छ । अब अदालतले सरिता राईको दुई दशक लामो सहजीवनलाई कस्तो कानुनी मान्यता दिन्छ भन्ने प्रश्न उठिरहेको छ । अदालतको अन्तिम निर्णयले मात्र उनको भविष्यसँगै यस्तो प्रकृतिका अन्य घटनाहरूको मार्गदर्शन गर्नेछ ।