अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस मनाइँदै

काठमाडौं । विश्वभरका श्रमिकहरूको ऐतिहासिक संघर्ष, अधिकार र योगदानको स्मरण गर्दै आज (शुक्रबार) १३७औँ अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस नेपालसहित विश्वभर विविध कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ ।

‘आठ घण्टा काम, आठ घण्टा आराम र आठ घण्टा मनोरञ्जन’ भन्ने मूल नाराबाट प्रेरित यो दिवसलाई श्रमिक वर्गको सम्मान मात्र नभएर उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न निरन्तर दबाब सिर्जना गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ । सन् १८८६ मा अमेरिकामा श्रमिकहरूले कामको समय सीमित गर्न थालेको आन्दोलनको स्मरणमा सुरु भएको यो दिवस पछि सन् १८८९ मा फ्रान्सको पेरिसमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनको निर्णयअनुसार सन् १८९० देखि प्रत्येक वर्ष मे १ मा मनाइँदै आएको हो ।

यसले विश्वभर श्रमिक अधिकारको आन्दोलनलाई संस्थागत र सशक्त बनाउने काम गरेको मानिन्छ । नेपालमा पनि श्रमिक दिवसको आफ्नै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ ।

विसं २००७ मा विराटनगरमा भएको मजदुर आन्दोलनसँगै नेपालमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो । त्यसपछि विसं २०४६ को राजनीतिक परिवर्तनपछि सरकारले यस दिनलाई औपचारिक मान्यता दिँदै सार्वजनिक बिदासमेत दिन थालेको छ । पछिल्ला दशकहरूमा भने सरकारी तथा गैरसरकारी तवरबाट विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरी श्रमिकको अवस्था, अधिकार र नीतिगत सुधारबारे बहस गर्ने अभ्यास स्थापित हुँदै गएको छ ।

यस वर्ष पनि श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयको नेतृत्वमा देशभर विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरिँदैछ । कार्यक्रममा रोजगारदाता, श्रमिक संगठन, अन्तर्राष्ट्रिय निकायका प्रतिनिधि तथा विषयविज्ञहरूको सहभागिता रहनेछ । यी कार्यक्रमहरूमा श्रमिकको वर्तमान अवस्था, न्यूनतम पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, वैदेशिक रोजगारी, तथा अनौपचारिक क्षेत्रमा रहेका श्रमिकलाई औपचारिक दायरामा ल्याउने रणनीतिबारे गहन छलफल हुनेछ ।

नेपालमा श्रमिकको अवस्था अझै चुनौतीपूर्ण रहेको विभिन्न अध्ययनले देखाउँदै आएका छन् । औपचारिक क्षेत्रको तुलनामा अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरूको संख्या अत्यधिक छ । जसका कारण उनीहरू न्यूनतम पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा तथा श्रम कानुनको पहुँचबाट बाहिर रहने गरेका छन् । यसले श्रमिकको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ ।

सरकारले पछिल्ला वर्षहरूमा श्रमिकको हितका लागि विभिन्न नीतिगत सुधारका काम गरिएको दाबी गर्दै आएको छ । श्रम ऐन, २०७४ र श्रम नियमावली, २०७५ कार्यान्वयनमा ल्याइएपछि श्रमिक अधिकार संरक्षणमा केही प्रगति भएको सरकारी भनाइ छ । श्रम मन्त्रालयका अधिकारीहरूका अनुसार कानुन कार्यान्वयनलाई प्रभावकारी बनाउन निरन्तर अनुगमन र उल्लंघनकर्तामाथि कारबाही प्रक्रिया अघि बढाइएको छ ।

हाल नेपालमा श्रमिकको न्यूनतम पारिश्रमिक मासिक १९ हजार ५५० रूपैयाँ निर्धारण गरिएको छ । उक्त पारिश्रमिक प्रत्येक दुई वर्षमा पुनरावलोकन गर्ने व्यवस्था छ । यद्यपि, जीवनयापनको बढ्दो लागतसँग तुलना गर्दा यो पारिश्रमिक पर्याप्त नभएको गुनासो श्रमिकहरूले गर्दै आएका छन् ।

सामाजिक सुरक्षाको क्षेत्रमा पनि सरकारले योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम अघि बढाएको छ । यस कार्यक्रममार्फत स्वास्थ्य सेवा, पेन्सन तथा अन्य सामाजिक सुरक्षा सुविधा प्रदान गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । हालसम्म करिब २९ लाख श्रमिक यस कोषमा आबद्ध भइसकेका छन् । तर, अझै ठूलो संख्या बाहिर रहेको देखिन्छ ।

वैदेशिक रोजगारी नेपालको श्रम बजारको अर्को प्रमुख पक्ष हो । ठूलो संख्यामा नेपाली श्रमिकहरू विदेशिने गरेका छन् । उनीहरूले पठाउने विप्रेषणले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइरहेको छ । तर, वैदेशिक रोजगारीसँग जोडिएका शोषण, असुरक्षा र अधिकार हननका समस्या अझै समाधान हुन सकेका छैनन् ।

सरकारले वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउन विभिन्न सुधार कार्यक्रम अघि बढाएको छ । साथै, विदेशबाट फर्किएका श्रमिकहरूको सिप, पुँजी र अनुभवलाई स्वदेशमै उपयोग गर्ने नीति पनि लिइएको छ । तर, यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझै चुनौतीपूर्ण देखिन्छ ।

यसैबीच, प्रविधिको तीव्र विकासले श्रम बजारमा नयाँ प्रकारका अवसर र चुनौती दुवै सिर्जना गरेको छ । स्वचालन, डिजिटल प्लेटफर्म र नयाँ कार्यप्रणालीका कारण परम्परागत रोजगारीका स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएका छन् । यस्तो अवस्थामा नयाँ पुस्तालाई सिपयुक्त बनाउने र रोजगारयोग्य बनाउने चुनौती थपिएको छ ।

श्रमिक दिवस उत्सव नभई आत्ममूल्यांकनको दिन पनि हो । श्रमिक अधिकार, न्यायपूर्ण पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्य वातावरण र सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता अझै पनि पूर्ण रूपमा हासिल हुन बाँकी छ । त्यसैले यस दिवसले सरकार, रोजगारदाता र श्रमिक सबैलाई आफ्नो भूमिका र जिम्मेवारीबारे पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसले श्रमिकहरूको संघर्ष, योगदान र अधिकारको सम्मान गर्दै भविष्यका लागि अझ न्यायपूर्ण र समावेशी श्रम बजार निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउने अवसर प्रदान गरेको छ ।